|
Budowle megalityczne
należą do najbardziej znanych zabytków starożytnych na terenie Europy.
Są one świadectwem szczególnego nurtu wierzeń religijnych i związanych z
nimi zachowań społecznych, który w epoce neolitu przeniknął różne
kultury archeologiczne w Europie Zachodniej, Północnej i Środkowej,
pozostawiając po sobie materialne ślady w postaci gigantycznych
konstrukcji kamiennych i kamienno-ziemnych. Te ostatnie to właśnie
megality. Nazwa ta, będąca kompilacją słów greckich megas - wielki i
lithos - kamień, dosłownie znaczy "wielki kamień". Kiedyś odnosiła się
do konstrukcji z wielkich kamieni, z czasem jednak rozszerzono ją na
inne monumentalne budowle, wznoszone z różnych surowców (kamień, ziemia,
drewno), oraz na całe założenia cmentarno - kultowe. W efekcie dzisiaj
termin ten jest niezbyt precyzyjny i wywołuje wiele sporów o to, czy
dany obiekt można nazwać megalitem, czy nie.
Gdzie i kiedy
powstała idea megalityczna, to jedno z najważniejszych i
najtrudniejszych pytań. Poglądy naukowców są w tej materii podzielone.
Do niedawna uważano, że megality europejskie mają swoje pierwowzory we
wschodniej strefie basenu Morza Śródziemnego. Daty 14C z Półwyspu
Iberyjskiego i Bretanii podważają takie twierdzenie, gdyż wskazują na
starszy wiek tych ostatnich. Z jeszcze odleglejszej przeszłości mają
pochodzić obiekty z Sahary i Republiki Środkowoafrykańskiej. Są one
datowane na VI tys. p.n.e. i może tam właśnie należy dopatrywać się
prakolebki megalityzmu. W pewnym momencie powstała też teoria, że idea
megalityczna mogła narodzić się w kilku ośrodkach niezależnie, co jest
jednak mało prawdopodobne. Istnieje wiele przesłanek wskazujących na
rozprzestrzenienie się megalityzmu z jednego obszaru i jest także bardzo
prawdopodobne, że stali za tym konkretni ludzie będący nosicielami tej
idei. Wystarczy rzut oka na mapę z zaznaczonym występowaniem megalitów
aby stwierdzić, że w ekspansji tej bardzo ważną rolę odgrywała droga
morska. Nie przesądzając sprawy pochodzenia megalitów w skali świata,
ich najstarszym centrum w Europie jest Półwysep Iberyjski, Bretania i
Wyspy Brytyjskie. Tutaj monumentalne, kamienne grobowce występują co
najmniej od V tys.p.n.e., i z tego rejonu idea megalityczna
rozprzestrzeniła się stopniowo na tereny Niemiec, Skandynawii i Polski.
Najprostszymi formami megalitycznymi są menhiry i dolmeny. Dolmen to
prosty grobowiec, składający się z trzech lub czterech płyt kamiennych
ustawionych pionowo, tworzących czworobok i nakrytych jednym potężnym
blokiem. Najczęściej mają one niezbyt duże rozmiary - rzędu 2-3 m
długości boku, ale zdarzają się i formy monumentalne. Jednym z
największych jest grobowiec w Bagneux we Francji mający komorę o
wymiarach 16 x 5 m i wysokości 2,4 m. Przykryty jest trzema wielkimi
blokami, z których największy waży około 45 t. Z kolei menhirami
nazywamy pionowo wkopane "słupy" kamienne. Są one także zróżnicowane pod
względem wielkości, od stosunkowo niedużych do kolosów takich jak w
Locmariaquer na obszarze Bretanii. Ten ostatni, obalony i rozbity, miał
pierwotnie 21-23 m wysokości, prawie 5 m grubości i ważył około 350 t.
Menhiry występowały często samodzielnie, czasami wieńczyły kurhany, a w
wielu przypadkach wchodziły także w skład rozległych założeń
przestrzennych. Najbardziej znanymi są aleje wyznaczone przez rzędy
menhirów, takie jak na przykład w okolicach miasta Carnac we Francji.
Rozpowszechnione są też założenia koliste (kromlechy). Najczęściej
występują one na Wyspach Brytyjskich, gdzie zarejestrowano ich ponad
tysiąc. Mają średnicę od kilku do kilkudziesięciu metrów, a najbardziej
znana jest skomplikowana konstrukcja w Stonehenge.
Bardziej złożonymi budowlami są grobowce korytarzowe, galeriowe i
skrzynkowe. Pierwsze z nich charakteryzują się komorą grobową zbudowaną
z potężnych płyt kamiennych, do której prowadził wykonany z kamieni
korytarz. Całość przykrywano nasypem kurhanu. Rozwiniętą formą grobowców
korytarzowych były tolosy, w których komory uzyskiwały monumentalne
rozmiary. Jednym z najbardziej znanych jest tolos w New Grange w
Irlandii. Grobowce galeriowe nie mają wydzielonego korytarza. Są to
długie, wąskie komory w których długość wielokrotnie przekracza
szerokość. Największe osiągają 60 m długości, 5 m szerokości i wysokość
przekraczającą wzrost dorosłego człowieka. Pewną odmianą grobowców
galeriowych są grobowce transeptowe. Różnica polega na tym, że galeriowa
komora zaopatrzona była w symetrycznie rozmieszczone nawy (np. West
Kennet w Anglii). No i w końcu grobowce skrzynkowe, niewielkie struktury
(jak na megality), osiągające długość kilku metrów, zbudowane z cienkich
płyt kamiennych, bez korytarza, często nakryte kurhanem.
Osobno trzeba wymienić rozmaite grobowce o konstrukcji kamienno-ziemnej,
w których głównym elementem są odpowiednio ukształtowane masy ziemi.
Kamienne obstawy, bruki, wieńce i skrzynie stanowią jedynie uzupełnienie
tych budowli. Najbardziej dla nas interesujące są bezkomorowe, czasami
ponad stumetrowe kopce ziemne, występujące w Wielkiej Brytanii, w
Basenie Paryskim, północnych Niemczech, Danii i Polsce. Na terenie
naszego kraju noszą one nazwę "grobowców kujawskich". Bezkomorowe,
długie kopce ziemne odróżniają się od typowych megalitów zarówno
wyglądem, jak i obszarem występowania i przypuszcza się, że powstały pod
wpływem wczesnorolniczych kultur naddunajskich, a dokładniej mogą być
wzorowane na długich, trapezowatych domostwach tych kultur.
Część budowli megalitycznych wchodziła w skład rozległych założeń
przestrzennych, których przeznaczenie nie jest do końca jasne. Domyślamy
się, że są to kompleksy związane z obrzędami religijnymi i pewnymi
funkcjami społecznymi. Nie potrafimy jednak zrekonstruować sposobu ich
użytkowania. Najbardziej znanym centrum ceremonialnym jest Równina
Salisbury w Anglii, gdzie w okolicach Stonehenge znajduje się kilkaset
obiektów, w tym wielki kromlech z alejami w Avebury. Wymieniany tu już
obiekt w Stonehenge jest często interpretowany jako obserwatorium
astronomiczne i centralny punkt religijny megalitycznej Anglii. Równie
imponujący jest kompleks w okolicach Carnac w Bretanii. Tysiące menhirów
tworzą tu aleje powiązane z wielkimi grobowcami. W innych przypadkach
także obserwujemy powiązania różnych obiektów megalitycznych. Powstaje
więc pytanie, czy nie jest to pewna generalna zasada, której odczytanie
jest utrudnione ze względu na fakt, iż do naszych czasów dotrwała tylko
niewielka część tego typu konstrukcji.
Obszar występowania megalitów na terenie Europy przedstawiony jest na
mapie. Obejmuje on wszelkie formy "megalityzmu" i cały długi okres jego
występowania. Wspomnieliśmy już, że początki idei megalitycznej w
Europie sięgają V tys. p.n.e., natomiast zanik tych struktur nastąpił
około 2000 r. p.n.e. Jest to ogólnie przyjmowana data, wyznaczająca
koniec powszechnego wznoszenia założeń megalitycznych, natomiast w
niektórych przypadkach spotykamy je jeszcze w epoce brązu. Przykładem
może tu być Stonehenge, które funkcjonowało do około 1400 r. p.n.e.
Próba przedstawienia całej problematyki megalitycznej na tych kilku
stronach jest z góry skazana na niepowodzenie. Dlatego wszystkich,
których ta tematyka zainteresuje odsyłamy do dwóch niedawno wydanych
książek Zygmunta Krzaka "Megality Europy" i "Megality świata". My
natomiast poświęcimy jeszcze trochę miejsca megalitom z terenu Polski.
Występują one w dwóch neolitycznych kulturach - kulturze pucharów
lejkowatych i następującej po niej kulturze amfor kulistych. Zasięg tej
pierwszej prezentuje mapa kultur archeologicznych w Europie około 2800
r. p.n.e. Rozprzestrzenienie kultury amfor kulistych było bardzo
podobne. W kulturze pucharów lejkowatych, zajmującej rozległe
przestrzenie Europy środkowej i północnej, występują rozmaite formy
grobowców megalitycznych, natomiast na terenie Polski znane są jedynie
długie, bezkomorowe kopce ziemne, zwane grobowcami kujawskimi. Ich
nasypy w swojej klasycznej formie miały kształt wydłużonego trapezu lub
prawie trójkąta. Szerokość podstaw wynosiła 6-15 m, długość od 40 do 150
m, pierwotna wysokość w partii czołowej sięgała 3 m. Obstawy składały
się z potężnych głazów zmniejszających się w miarę zbliżania ku
wierzchołkowi. W szerszej części grobowców znajdował się przeważnie
jeden grób centralny, rzadziej więcej pochówków. W partii czołowej dość
często umieszczano specjalne pomieszczenia, które zapewne były rodzajem
sanktuarium. Grobowce kujawskie były wznoszone w IV i początkach III
tys. p.n.e. i dość często tworzyły niewielkie zgrupowania. Najbardziej
znane cmentarzyska tego typu znajdują się w Sarnowie i Wietrzychowicach
na Kujawach oraz w okolicach Łupawy na Pomorzu.
Zupełnie inne grobowce megalityczne występują w młodszej od poprzedniej
(druga połowa III tys. p.n.e.) kulturze amfor kulistych. Są to potężne
skrzynie wykonane z płyt kamiennych i nakryte wielkimi, płaskimi
głazami. Ich długość waha się od 2,5 do 6 m, a szerokość od 1 do 2 m.
Starsze grobowce czasami posiadały korytarze. Regułą jest, że skrzynie
wkopywane były pod powierzchnię ziemi. W nich znajdowały się najczęściej
szczątki wielu zmarłych, czasami także ofiary ze zwierząt.
Ostatnie lata badań nad kulturą pucharów lejkowatych w południowej
Polsce przyniosły wiele ciekawych i niekiedy rewelacyjnych odkryć w
zakresie obrządku pogrzebowego. W tym szczególną wartość mają odkryte
kolejne grobowce o charakterze monumentalnym. Piszemy o nich na
kolejnych stronach, natomiast w tym miejscu pozwolimy sobie na kilka
ogólniejszych uwag. Jednym z najdonioślejszych odkryć jest kompleks
budowli w Słonowicach na Wyżynie Miechowskiej. Składał się on z
czworokątnego placu ceremonialnego i rzędu grobowców zbliżonych
kształtem do konstrukcji kujawskich. Plac otoczony był z trzech stron
wałami i rowami, a z czwartej jednym z grupy wspomnianych grobowców.
Długość każdego boku placu wynosiła sto kilkadziesiąt metrów.
Usytuowanych równolegle do siebie grobowców było co najmniej sześć.
Opisany zespół jest kolejnym przykładem, tym razem z ziem polskich,
istnienia w nurcie megalitycznym rozległych założeń przestrzennych.
Wyjątkowy jest także surowiec z którego wznoszono grobowce - pionowe
drewniane pale w układzie palisadowym. Nie jest wykluczone, że tylko
część grobowców miała wewnątrz nasypy ziemne, a pozostałe były puste
pełniąc funkcję domów zmarłych. Potwierdzeniem istnienia tych ostatnich
są odkrycia w Pawłowie położonym na północ od Sandomierza. Tutaj także
wyłania się w trakcie wykopalisk skomplikowany układ przestrzenny
założenia o charakterze sakralno-cmentarnym. Kolejne opisywane
stanowiska z Malic Kościelnych, Stryczowic i Grzybowa uzupełniają
zarówno wiedzę o konstrukcji grobowców w ich klasycznej formie, tzn.
nasypy ziemne z obstawami kamiennymi, jak i zagęszczają mapę tego typu
odkryć w Małopolsce i na Lubelszczyźnie. Zupełnie wyjątkowy charakter ma
odkrycie grobowców typu kujawskiego na Dolnym Śląsku, w miejscu bardzo
odległym od najbliższych takich stanowisk. Dla archeologów jest to jasne
przesłanie - nasza wiedza jest ciągle jeszcze mało doskonała i ciągle
jeszcze wiele wielkich odkryć jest przed nami. |
