|
Poniższy zarys
prahistorii Sudanu został zaczerpnięty z folderu towarzyszącego wystawie
Archeologia Sudanu w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu. Autorem tekstu
jest Marek Lemiesz, opracowania graficznego - Mariusz Kuraszkiewicz.
Dziękujemy dyrekcji Muzeum Archeologicznego w Poznaniu i autorom za
zgodę na wykorzystanie tych materiałów.
Kraina sześciu
katarakt
"Gdzie słońce od południa skłania się ku zachodowi, tam rozciąga się
Etiopia jako ostatni z tej strony kraj zamieszkałej ziemi. Wydaje ona w
wielkiej ilości złoto, olbrzymie słonie, wszelakie dzikie drzewa, heban
i ludzi bardzo rosłych, bardzo pięknych i najdłużej żyjących…"
Dla piszącego w V w. p.n.e. te słowa Herodota, podobnie jak dla innych
antycznych pisarzy, sercem owej tajemniczej Etiopii, "krainy ludzi o
spalonych słońcem twarzach", miały być tereny północnej i centralnej
części dzisiejszego Sudanu. Na przestrzeni ostatnich pięciu tysięcy lat
swej historii ów region nosił najróżniejsze nazwy: starożytni Egipcjanie
nazywali go Ta-seti (dosłownie: "Kraina Łuku"), ziemią Uauat, później
zaś krajem Kusz. Pojęcie Nubii (prawdopodobnie zniekształcona forma
egipskiego słowa nebu, oznaczającego złoto) pojawiło się po raz pierwszy
dopiero w czasach rzymskich. Natomiast stosowana dziś powszechnie nazwa
Sudan ma niewspółmiernie krótszą, bo zaledwie kilkusetletnią tradycję -
nadali ją bowiem Arabowie, nawiązując do ciemnej karnacji skóry
tubylców.
Środkowy odcinek Nilu, który jest głównym elementem północnosudańskiego
krajobrazu, przecina 6 gigantycznych progów skalnych, zwanych
kataraktami. Pasma wzgórz, tworzące naturalne granice Pustyń Wschodniej
i Libijskiej, otaczają z obu stron urodzajną dolinę rzeki, która
tradycyjnie dzieli się na Dolną Nubię, położoną pomiędzy 1 i 2
kataraktą, oraz - ciągnącą się na południe od niej - Nubię Górną. Ów
podział odzwierciedla w przybliżeniu przebieg współczesnej granicy
między Egiptem i Republiką Sudanu. Geografia i historia sprawiły jednak,
iż obie Nubie stanowią od zawsze nierozerwalną całość, i mówienie o
którejś z osobna - zwłaszcza w kontekście cywilizacyjnym - nie miałoby
najmniejszego sensu.
Skalisty obszar Batn El-Hadżar ("skalny brzuch") za 2 kataraktą tworzył
naturalną barierę dla ekspansji z Północy, gdy tymczasem osadnictwo
skupiało się głównie w regionie Dongoli oraz pomiędzy Nilem i Atbarą, w
urodzajnej Butanie, zwanej w czasach starożytnych "wyspą". Tu właśnie
monotonny pustynny krajobraz ustępuje sahelowi - strefie przejściowej do
sawanny. Na południe od 6 katarakty leży współczesny Chartum - miejsce,
w którym spotykają się wody Nilu Białego i Błękitnego. Kilkaset
kilometrów dalej kończyły się niegdyś granice starożytnego świata, dziś
natomiast zaczyna się prawdziwa Czarna Afryka…
Właśnie położenie zadecydowało, iż od najdawniejszych czasów Sudan
odgrywał rolę korytarza, w którym krzyżowały się szlaki wymiany
handlowej i kulturowej pomiędzy wybrzeżami Morza Śródziemnego i wnętrzem
Afryki, a także pomiędzy Półwyspem Arabskim i Saharą.
Pierwsi hodowcy i początki ceramiki
Schyłek pradziejów (8000 - 3000 p.n.e.)
Najwcześniejsze ślady pobytu człowieka nad Środkowym Nilem - znaleziska
pięściaków aszelskich - sięgają 500 000 lat. Około 40 000 lat temu, w
późnej fazie starszej epoki kamienia, nad Błękitnym Nilem i Atbarą
pojawili się pierwsi przedstawiciele homo sapiens i towarzyszący im nowy
typ niewielkich narzędzi krzemiennych, zwanych mikrolitami. W wyniku
głębokich zmian klimatycznych, jakie nastąpiły mniej więcej 10 000 lat
p.n.e., centralna część Sudanu znalazła się w strefie subsaharyjskiej
sawanny. Podstawą egzystencji niewielkich społeczności mezolitycznej
kultury wczesnochartumskiej stała się intensywna gospodarka
przyswajalna: myślistwo, rybołówstwo, zbieractwo owoców i dzikich zbóż,
a stanowiska takie, jak Saqqai czy Chartum-Szpital dostarczyły
fragmentów najstarszych w Afryce naczyń glinianych. W tym samym czasie
okolice 2 katarakty nadal zamieszkiwali łowcy polujący na duże ssaki
sawanny (kultura arkińska), a także grupy wykorzystujące ekosystem dolin
rzecznych i okresowych bagien do połowu ryb i zbieractwa mięczaków
(kultura Qadan).
Drugi etap schyłku pradziejów rozpoczyna się na przełomie VI i V
tysiąclecia p.n.e., gdy migrujący z Pustyni Zachodniej pasterze
rozpowszechnili nad Nilem hodowlę bydła, owiec i kóz. Pozostałości osady
i cmentarzyska na stanowisku kultury neolitu chartumskiego w Kadero
stwarzają niepowtarzalną możliwość rekonstrukcji różnych aspektów życia
typowej populacji tego czasu. Uwagę zwraca szczególnie pojawienie się
wśród pochówków niewielkiej liczebnie, choć zamożnej elity społecznej.
Świat cywilizacji
Grupa A (3500 - 2800 p.n.e.)
W wykształceniu się u schyłku IV tysiąclecia p.n.e. na terenach dolnej
Nubii tzw. Grupy (lub Horyzontu) A istotny udział odegrały wpływy
kulturowe z górnego Egiptu, gdzie w tym samym czasie formują się zręby
starożytnej cywilizacji państwa faraonów. Źródłem bogactwa ludności
Grupy A stał się w głównej mierze handel: w zamian za skóry dzikich
zwierząt, złoto, kość słoniową, strusie jaja i pióra oraz cenne drewno
hebanowe mieszkańcy dzisiejszego Egiptu oferowali miedziane narzędzia,
artykuły spożywcze, przede wszystkim zaś doskonałej jakości ceramikę. Z
początku, w celu prowadzenia wymiany towarowej z południem, Egipcjanie
założyli faktorię na wyspie Elefantynie (staroż. Abu, dosł. "miasto
słonia" - dzisiejszy Asuan). Graffiti z Dżebel Szejch Sulejman, na
którym imieniu faraona Dżera towarzyszy wyobrażenie spętanego
nubijskiego wodza, doskonale ilustruje zmianę w polityce Egiptu wobec
Południa, jaka nastąpiła za I dynastii (ok. 3000-2890 p.n.e.). Być może
właśnie z powodu częstych egipskich wypraw wojennych większość osad
Grupy A została w tym czasie opuszczona.
Twierdze nad brzegami Nilu
Ekspansja egipska (2900 - 1600 p.n.e.)
Ekspansja militarna faraonów Starego Państwa miała na celu nie tyle
doraźne łupy, co trwałe przejęcie kontroli nad eksploatacją
dolnonubijskich złóż złota i miedzi oraz diorytu i karneolu. Nie
ustawało też zapotrzebowanie na te same, co kilka wieków wcześniej,
egzotyczne towary. Egipski dostojnik Harchuf zorganizować miał kilka
wielkich ekspedycji handlowych do krainy Jam (lokalizowanej w Butanie
lub okolicach dzisiejszej Dongoli), a przywiezionego z jednej z wypraw
"małego człowieka", zapewne pigmeja, ofiarował ponoć w prezencie -
będącemu wówczas jeszcze dzieckiem - faraonowi Pepiemu II.
Swe apogeum imperialne aspiracje Egiptu osiągnęły za panowania XII
dynastii (1985-1773 p.n.e.). Na terenach wokół 2 katarakty, zwanych
wówczas krainą Uauat, faraon Senuseret (Sesostris) I zainicjował budowę
ogromnego łańcucha fortec o imponujących jak na owe czasy rozmiarach, z
których najlepiej zachowała się warownia w Buhen. Ten system graniczny
będzie sprawnie funkcjonować do XVII w p.n.e., gdy egipskie załogi
wojskowe opuszczają nie zdobyte nigdy twierdze.
W cieniu Egiptu
Grupa C (2300 - 1500 p.n.e.)
W krajach Uauat i Irczet, czyli na terytorium pozostającym pod kontrolą
Egiptu czasów Starego i Średniego Państwa, rozwinęła się kultura tzw.
Grupy C - choć jej ludność zajmowała w wielu wypadkach te same osady, co
Horyzont A, nie ma bezpośrednich dowodów na związki etniczne obu kultur.
Mieszkańcy obszarów przygranicznych czerpali zyski z egipskiej obecności
na tym obszarze, zwłaszcza dzięki zorganizowanemu handlowi wymiennemu.
Rozpowszechnienie się egipskiej suszonej cegły mułowej spowodowało
rozwój budownictwa i osiadłego trybu życia. W obrządku pogrzebowym
dominowały pochówki przykryte niewielkimi kurhanami, zaopatrywane w
ofiary ze zwierząt, niewielkie figurki magiczne oraz narzędzia i broń.
Władcy Krainy Kusz
Królestwo Kermy (2500 - 1500 p.n.e.)
Na południu, gdzie rozciągać się miała kraina Jam, w połowie III
tysiąclecia p.n.e. uformowała się konfederacja związków plemiennych,
podporządkowanych jednemu władcy. To pierwsze królestwo, w źródłach
egipskich występujące pod nazwą Kusz, obejmowało ziemie od pasa
egipskich twierdz granicznych na północy, zaś południową jego rubież
wyznaczała prawdopodobnie 4 katarakta.
Główne centrum administracyjno-religijne kraju, Kerma, była już miastem
w pełnym znaczeniu tego słowa, choć pełną rekonstrukcję jej wyglądu
utrudniają zniszczenia, dokonane ok. 1500 r. p.n.e. po zdobyciu przez
wojska egipskie. Budowle pałacowe dekorowano w stylu egipskim, a
charakterystyczne dla krajobrazu Kermy deffufy - monumentalne
konstrukcje ceglane z niewielkimi korytarzami wewnątrz - stanowią
pozostałość budowli kulturowych. Swych zmarłych mieszkańcy Kermy chowali
na cmentarzyskach kurhanowych, przykrywając zwłoki zwierzęcymi skórami i
praktykując składanie w pobliżu grobów całych zwierząt ofiarnych lub ich
czaszek. Władcom w ostatniej drodze z reguły towarzyszyły dziesiątki
rytualne mordowanych niewolników.
Egipt w Nubii i Nubijczycy w Egipcie
Nubia pod panowaniem Egiptu (1550 - 1069 p.n.e.)
W połowie II tysiąclecia p.n.e. Dolna Nubia ponownie stała się egipską
prowincją, w której rządy sprawował urzędnik, noszący tytuł
„Królewskiego syna kraju Kusz”. Coroczny trybut w postaci „złota Nubii”
i innych cennych darów ukazują malowidła zdobiące grobowce dostojników w
Tebach. Ekspedycje militarne faraonów XVIII i XIX dynastii osiągały
wówczas nawet rejon 3 katarakty, gdzie założone zostało miasto Soleb,
natomiast tylko sam Ramzes II ufundował w Nubii 7 dużych świątyń, z
których dwie, najbardziej znane znajdują się w Abu Simbel. Z drugiej
strony, już od czasów Średniego Państwa słynący ze swych umiejętności
łuczniczych Nubijczycy byli wcielani do armii egipskiej, a spora
populacja przybyszy z Południa osiedlała się w Górnym Egipcie (tzw.
kultura „Pan-Grave”).
Dynastia czarnych faraonów
Epoka kuszycka (1000 – 656 p.n.e.) i okres napatański (656 – 300 p.n.e.)
Gdy w XI w. p.n.e. Egipt definitywnie utracił kontrolę nad swymi
posiadłościami w Nubii, w mieście Napata, założonym u stóp uważanej za
siedzibę boga Amona świętej skały Dżebel Barkal, tron objęła lokalna,
kuszycka dynastia, której przedstawicieli chowano w niewielkich,
wzorowanych na egipskich, piramidach w pobliskim el-Kurru. W ciągu kilku
zaledwie wieków nieduże państewko napatańskie przekształciło się w
potężną monarchię, której granice za panowania Kaszty (VIII w. p.n.e.),
tytułującego się już Panem Dolnego i Górnego Egiptu, sięgnęły
Elefantyny.
Dzieła podboju Egiptu dopełnili królowie Pije (Pianchi) i Szabaka,
uważani za faktycznych założycieli XXV dynastii (od 716 p.n.e.). Nowi
faraonowie, choć zachowali swój egzotyczny strój i obyczaje, przejawiali
jednocześnie fascynację tradycją i kulturą Egiptu, doprowadzając do
niebywałego odrodzenia sztuki i piśmiennictwa. Ostatni wielki władca
dynastii, Taharka (690 –664 p.n.e.), w wyniku najazdu Asyryjczyków
wyparty został do Nubii, gdzie wkrótce umarł i został pochowany na nowym
cmentarzysku w Nuri ze splendorem należnym prawdziwemu spadkobiercy
faraonów. W następnych wiekach królestwo kuszyckie na terenie Środkowego
Sudanu trwało nadal, pomimo iż w 539 r. p.n.e. Napata została
doszczętnie złupiona przez armię faraona Psametyka II.
Pomiędzy Afryką i światem śródziemnomorskim
Królestwo Meroe (300 p.n.e. – 350 n.e.)
Przeniesienie stolicy i nekropoli królewskich piramid z Napaty do Meroe
(początek III w p.n.e.) wyznacza początek nowej epoki w dziejach
starożytnego państwa koszyckiego. Królestwo meroickie okres swej
szczytowej prosperity przeżywało na początku I w n.e., za panowania pary
królewskiej Netekamaniego i Amanitare. Kolejni władcy dziedziczyli tron
poprzez elekcję, przeprowadzoną wśród męskich krewnych zmarłego
poprzednika, znaczną rolę w państwie odgrywała też silna armia oraz
kapłani. Stosunkowo dużą autonomią cieszył się obszar 1 i 2 kataraktą,
administrowany przez wicekróla, noszącego tytuł pesto. Meroickie
wierzenia pozostawały pod wielowiekowym, silnym wpływem religii
egipskiej. Głównym bogiem był Amon (w języku meroickim: Amani), czczony
w licznych świątyniach, m.in. w Napacie, Naga i w samej stolicy. Wśród
bóstw rodzimego panteonu szczególną czcią otaczano lwiogłowego Apademaka,
który posiadał swe sanktuaria w Naga i Musawwarat es-Sufra. W pobliżu
stolicy stać miał Ołtarz Słońca, na którym codziennie składano bogom
wielkie ofiary z pożywienia. Wzorem egipskim, grobowce zaopatrywano w
stele, oryginalne w formie statuetki duszy ba i kamienne stoły ofiarne.
W epoce meroickiej po raz pierwszy lokalny język koszycki uzyskał swą
formę pisaną - z początku w postaci swoistego alfabetu 23 hieroglifów,
przejętych z tradycji egipskiej i stosowanych głównie w oficjalnych
inskrypcjach, później natomiast jako uproszczone graficzne pismo
kursywne. Choć potrafimy dziś już odczytywać fonetycznie meroickie
teksty, sam język pozostaje nadal właściwie niezrozumiały.
Tajemnicze królestwo na dalekim Południu przyciągało uwagę zarówno
antycznych autorów relacji geograficznych i historycznych (Herodot,
Diodor Sycylijski, Strabon i Pliniusz), jak i cesarza Nerona, który
wysłać miał 2 ekspedycje w celu odnalezienia źródeł Nilu. Kilkakrotnie
dochodziło też do konfliktów militarnych z Egiptem ptolemejskim i
rzymskim (brązowa głowa rzymskiego posągu, odkryta w ruinach miasta
Meroe, stanowi być może łup z najazdu, dokonanego przez Meritów w latach
25-21 p.n.e. i odpartego przez prefekta Gajusza Petroniusza). Przejawem
oddziaływań kultury klasycznej są też liczne wyroby luksusowe z obszaru
Imperium, znajdowane w meroickich grobach.
Wprawdzie jeszcze 30 lat po śmierci ostatniego znanego z imienia
monarchy meroickiego, Jesbocheamaniego (283-300 n.e.), na cmentarzysku w
Meroe wciąż chowano zmarłych władców, jednak około 350 n.e., gdy
etiopski król Elana ufundował w mieście Aksum inskrypcję, relacjonującą
wojnę z ludem Noba i podbój Al.-Butany, meroickie państwo już z
pewnością nie istniało. Nie wiadomo jednak, czy jego potęga rozpadła się
w wyniku wewnętrznego kryzysu, czy też przyczyniły się do tego najazdy
koczowników z pustyni.
Bezimienni królowie nomadów
Okres postmeroicki i Grupa X (350 - 543 n.e.)
Epoka postmeroicka jest jednym z najsłabiej poznanych okresów w dziejach
Nubii i Sudanu. Zanikowi monumentalnej architektury i znajomości pisma
towarzyszył napływ nomadów Noba, pozostałością po których są kamienne
kurhany kultury Tankasi pomiędzy Sennarem i 4 kataraktą, na czele ze
szczególnie bogatym i rozległym cmentarzyskiem w el-Hobadżi. Natomiast w
Dolnej Nubii uformowała się specyficzna cywilizacja, określana w
archeologii mianem "Grupy X" lub kultury Ballana. Tworzyli ją
dotychczasowi, meroiccy mieszkańcy tych ziem oraz posługujący się
językiem nubijskim przybysze - Nobatowie, którym w 296 r. n.e. rzymski
cesarz Dioklecjan miał zlecić ochronę południowych granic Egiptu, a
także Blemjowie z Pustyni Wschodniej, opisywani przez Pliniusza z
pogardą jako "bezgłowa rasa, której oczy i uszy wyrastają bezpośrednio z
ramion". Ci ostatni byli szczególnie przywiązani do religii egipskiej i
co roku pielgrzymowali masowo do sanktuarium Izydy na wyspie File.
Odkryte w Ballana i w pobliskim Kustul ogromne kurhany kryły pochówki
ówczesnych władców plemiennych. Wśród darów grobowych znajdowały się
przepiękne korony zdobione staroegipskimi symbolami, a także niezwykle
cenne srebrne naczynia, importowane z terenów śródziemnomorskich.
Niewiele natomiast wiadomo o politycznym znaczeniu owych bezimiennych
królów - być może wśród nich byli również dwaj nabatejscy władcy, Silko
i Charamazeje, wymienieni w inskrypcjach na ścianach świątyni Kalabszy…
Korona i pastorał
Okres chrześcijański (543 – 1324 n.e.)
W VI w. n.e. na terenie dzisiejszego północnego Sudanu powstały 3
odrębne państwa: królestwo Nobatii ze stolicą w Faras (Dolna Nubia),
które od południa graniczyło z Makurią (rejon dzisiejszej Dongoli),
natomiast nad Błękitnym Nilem założone zostało królestwo Alwa (Alodia) z
centrum administracyjnym w mieście Soba. Około 543 r. n.e. władca
Nobatii przyjął z rąk kapłana Juliana chrzest w obrządku monofizyckim.
Fakt ów zbiegł się w czasie z zamknięciem przez cesarza Justyniana
ostatniej egipskiej świątyni na File (540 r.) i obie te daty wyznaczają
symboliczny koniec epoki starożytnej nad Nilem. Dzieła chrystianizacji
Alodii dokonał w 580 r. mnich Longinus, a już w kilka lat wcześniej nową
religię przyjęła Makuria, która w początkach VIII w. wchłonie Nabotię,
tworząc w ten sposób jedno ogromne państwo. Dworski ceremoniał
chrześcijańskiej Nubii i tytuły najwyższych urzędników wywodziły się z
tradycji Bizancjum. Choć władca mógł nawet sprawować liturgię, władza
świecka pozostawała w zasadzie oddzielona od nubijskiego kościoła, który
nominalnie podlegał koptyjskiemu patriarsze Aleksandrii, osobiście
mianującemu wszystkich biskupów. Ówczesne kościoły i klasztory były
ośrodkami, w których skupiało się życie umysłowe i artystyczne.
W VII w. Arabowie dwukrotnie podjęli nieudane próby inwazji na Nubię.
Zawarty w 652 r. traktat pokojowy (baqt) gwarantował Nubijczykom
niezależność i wolność w zamian za coroczny trybut jeńców i obietnicę
wybudowania w Dongoli meczetu. Przez następne wieki Makuria utrzymywała
stałe kontakty dyplomatyczne ze światem arabskim. W 1324 r. władzę w tym
królestwie przejęła dynastia wywodząca się z arabskiego plemienia Beni
Kanz, a niecałe dwieście lat dłużej trwała na południu Alodia, zdobyta
ostatecznie przez muzułmańskiego władcę ludu Fundż. Nad Sudanem pojawił
się zielony sztandar islamu... |
