|
Obszary w dorzeczu
środkowej Warty i Obry znane są ze spektakularnych znalezisk z początków
epoki brązu. Do najbardziej znanych należą kurhanowe cmentarzysko grobów
książęcych w Łękach Małych, liczne skarby wyrobów brązowych oraz osada
obronna w Bruszczewie. Niestety nasza dotychczasowa wiedza na ten temat
oparta była w całości na archiwalnych materiałach ze starszych badań,
często pochodzących jeszcze z początku XX wieku. Ostatnie wykopaliska
związane z interesującą nas epoką miały miejsce w latach pięćdziesiątych
XX wieku na cmentarzysku kurhanowym z Łęków Małych oraz w latach
sześćdziesiątych tegoż stulecia w obrębie osady w Bruszczewie (miejsce
to oznaczone jest jako stanowisko 5). Od tego czasu znacznie rozwinęły
się rozmaite metody pomocnicze archeologii pozwalające na znacznie
wnikliwsze poznanie różnych aspektów starożytnego osadnictwa, a i sama
archeologia dysponuje dziś precyzyjniejszymi metodami pozyskiwania
źródeł. Zaistniała więc potrzeba przeprowadzenia nowych wykopalisk
poszerzających naszą wiedzę o te elementy. Najistotniejszymi z nich są
nowe możliwości datowania bezwzględnego metodą 14C i
dendrochronologiczną, informacje dotyczące gospodarki i relacji
człowiek-środowisko (palynologiczne, archeozoologiczne, makroszczątkowe),
możliwość bezinwazyjnego określenia zasięgu nawarstwień, pozyskiwanie
nowych źródeł pozwalających rekonstruować kulturę materialną w tym także
kwestię początków metalurgii brązu i wiele innych. Suma tych wiadomości
pozwala wejrzeć w ogólniejsze zagadnienia takie jak gospodarka,
struktura społeczna i dynamika zachodzących w niej zmian czy religia
ludzi z początków epoki brązu.
Optymalnym miejscem do pozyskania tak różnorodnych i bogatych informacji
jest mikroregion w północno–wschodniej części gminy Śmigiel z centralnie
w nim położonym stanowiskiem w Bruszczewie. Jest ono usytuowane na cyplu
wcinającym się w pokrytą, powstałymi zapewne współcześnie, torfami
dolinę rzeki Samica, dopływu Obry.
Jak już wspomniano pierwsze badania wykopaliskowe w Bruszczewie ,
prowadzone pod kierownictwem mgr Z. Pieczyńskiego z Muzeum
Archeologicznego w Poznaniu, odbyły się w latach 1964 - 1968. W ich
efekcie zbadany został obszar 1265 m2, obejmujący wyłącznie centralną
część stanowiska. Wówczas to po raz pierwszy obiekt ten został
zinterpretowany jako, związana głównie z kulturą unietycką, otoczona
wałem kamienno-ziemnym, osada obronna z początków epoki brązu. W jej
obrębie, obok bogatego zbioru ceramiki, znalezione zostały też
pozostałości miejscowej produkcji metalurgicznej, co jest o tyle ważne,
że to jedyny warsztat metalurga znany z osady w całej tej kulturze.
Przez długie lata osada z Bruszczewa znana była tylko z krótkich
wzmianek i sprawozdań. Posiadała ona jednakże na tyle doniosłą wagę
poznawczą, że mimo tak nielicznych informacji, uznano ją powszechnie za
jedną z najważniejszych dla początków epoki brązu w tej strefie Europy.
W roku 1995 rozpoczął się drugi etap badań stanowiska w Bruszczewie
realizowanych przez Instytut Prahistorii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza
w Poznaniu. Badania są kontynuowane do dziś. Od 1999 roku jest to
projekt międzynarodowy, realizowany wspólnie przez Instytut Prahistorii
UAM i Otto-Friedrich-Universität w Bambergu, przy współpracy Muzeum
Archeologicznego w Poznaniu i aktywnym wsparciu władz samorządowych w
Śmiglu i Kościanie. Kierują nim wspólnie autorzy niniejszego artykułu.
Obie instytucje koordynują działania międzynarodowego i
interdyscyplinarnego zespołu naukowców zajmującego się różnorodnymi
zagadnieniami, m. in.: paleogeomorfologią, paleometaloznawstwem,
dendrochronologią, archeozoologią, palynologią, analizami
makroszczątkowymi, archeologią lotniczą czy tafonomią. Do roku 2004
zbadano powierzchnię 1870,5 m², co łącznie z poprzednimi wykopaliskami
daje 3135,5 m² odsłoniętej powierzchni.
Pradziejowi osadnicy wykorzystywali to miejsce wielokrotnie.
Zarejestrowano nieliczne ślady penetracji ludności mezolitycznej,
obecność społeczności neolitycznych (kultury pucharów lejkowatych),
osadę obronną z początków epoki brązu, stanowiącą najwyraźniejszą fazę
zasiedlenia , osadę kultury łużyckiej, ślady pobytu z epoki wpływów
rzymskich oraz nieliczne obiekty wczesnośredniowieczne.
Efekty dotychczasowych odkryć i analiz już teraz całkowicie
przewartościowały naszą wiedzę o Bruszczewie, radykalnie podnosząc rangę
naukową stanowiska. Na podstawie wykopalisk, systemu odwiertów oraz
prospekcji geomagnetycznej możliwe było odtworzenie rozplanowania osady.
Składały się na nią dwie części - na wzniesieniu, nazwana przez nas
osadą centralną, i na torfowisku, na wschód od niego, określona jako
osada dolna.
 Osada
centralna na wzniesieniu była otoczona dookolnym systemem podwójnych
palisad o kolistym kształcie, średnicy około stu metrów. Rzędy pali,
oddalone od siebie o około dwa metry, stanowiły zapewne lica ścian wału.
Przestrzeń pomiędzy nimi wypełniona była prawdopodobnie ziemią. W
niektórych przypadkach zachowały się dolne części palisad, wykonane
wyłącznie z drewna dębowego, przydatne do analiz dendrochronologicznych.
W północnej części odkryta została fosa, o zachowanej głębokości
sięgającej czterech metrów i szeroka na dwadzieścia metrów, oddzielająca
osadę od wysoczyzny. Można więc przyjąć, że w początkach epoki brązu
istniała w tym miejscu sztuczna wyspa. Dzięki odwiertom i badaniom
geomagnetycznym była możliwa lokalizacja dwóch wejść (bram?)
prowadzących do osady. Oba usytuowane były w północnej części umocnień.
Pierwsze było skierowane ku północnemu-zachodowi i prowadziło w stronę
wysoczyzny, drugie, w części północno-wschodniej, łączyło osadę
centralną z doliną rzeki i z osadą dolną. Kluczowym zadaniem przyszłych
badań powinno być zbadanie przynajmniej jednego z nich.
W osadzie centralnej odkryto wiele nowych obiektów. Poza liczną ceramiką
zawierały one bogaty zestaw wytworów i surowców organicznych,
przydatnych w datowaniach bezwzględnych metodą 14C. W przypadku części z
nich możliwe jest już teraz określenie funkcji. Obok obiektów
mieszkalnych natrafiono na produkcyjne, związane z metalurgią czy
wyrobem dziegciu (produkcją „smoły brzozowej”). Jak już wcześniej
wspomniano bardzo ważne było znalezienie śladów odlewnictwa brązu.
Odkryto kilkadziesiąt zabytków metalowych lub związanych z tym
rękodziełem. Wśród nich były przedmioty pochodzące z wszystkich etapów
wytwarzania i użytkowania wytworów z tego surowca, a mianowicie:
fragmenty połamanego metalu (przygotowane do przetopienia), grudki
szlaki i tzw. „łezki”, czyli zastygłe w trakcie wytopu krople brązu,
przedmioty ze szwami odlewniczymi i stożkami wlewowymi, a więc nie
wykończone po wytopie, oraz wytwory, zarówno w całości jak i w formie
zużytej (np. wielokrotnie ostrzony sztylet, czy ułamki innych
artefaktów). Zdobienie i forma naczyń ceramicznych oraz przedmiotów
brązowych wskazują na rozległe powiązania kulturowe mieszkańców osady w
Bruszczewie z różnymi regionami Europy Centralnej oraz z Kotliną
Karpacką.
Niezwykle doniosłe wyniki przyniosły badania osady dolnej we wschodniej
części stanowiska. Występujące tu nawarstwienia biogeniczne (torfowe)
zachowały, co udało się stwierdzić na podstawie opracowywanych aktualnie
dwóch profili palinologicznych, sekwencję warstw obejmującą cały
holocen. Pozwala to odtworzyć zmiany środowiska w trakcie całych
pradziejów i wczesnego średniowiecza. Odkryto tam również umocnienia z
początków epoki brązu, składające się z dwóch równoległych plecionkowych
„płotów" oraz z drewnianej ściany tworzącej najbardziej zewnętrzną linię
umocnień. W warstwach pochodzących z tego samego okresu odkryto
niezwykle bogate i dobrze zachowane pozostałości organiczne, w postaci
ziaren zbóż, pyłków wielu roślin, owoców, słomy, kości i rogu.
W fosie i w obrębie dolnej osady badane były układy stratygraficzne
sięgające kilku metrów, dzięki czemu zarejestrowano tam między innymi
sekwencję przemian stylistycznych naczyń ceramicznych w trakcie epoki
brązu. Dla przykładu w osadzie dolnej wydzielonych zostało osiem faz
stratygraficznych, z czego cztery najstarsze wiążą się z początkami
epoki brązu, a cztery młodsze z kulturą łużycką. Na podstawie datowań
14C i dendrochronologicznych możliwe było określenie ram chronologii
absolutnej dla całego stanowiska, jak i poszczególnych jego części.
Wczesnobrązowy etap użytkowania osady był długi, obejmował całą pierwszą
połowę II tys. przed Chr. Wykraczał więc poza standardowo przyjmowany
dla tej części Europy schyłek wczesnej epoki brązu. Dysponujemy
aktualnie 44 określeniami 14C oraz trzema odcinkami „pływających”, czyli
nie tworzących ciągłych sekwencji aż do naszych czasów, krzywych
dendrochronologicznych, z których jeden – z plecionkowych konstrukcji
dolnej osady - został z wydatowany za pomocą 14C (datowanie pierwszego i
ostatniego słoja i analiza „wiggle maching”). Z dużym
prawdopodobieństwem można przyjąć, że drzewa na budową tej konstrukcji
zostały ścięte w 1888 roku przed Chr. Cała konstrukcja (dwie ściany
plecionkowe i jedna złożona z wsuwanych poziomo dran) powstała w ciągu
trzech lat. Główne założenie obronne (wał ziemny między dębowymi
palisadami) pochodzi z samego przełomu III i II tys. przed Chr. Jest
więc starsze od umocnień z dolnej osady. Użytkowanie głównych umocnień
trwało długo, co potwierdzają obserwacje regularnych napraw, trwające do
ok. 1700 przed Chr. Z kolei datowania z fosy wskazują, iż jej dno
przestało być użytkowane (uległo zasypaniu) dopiero w trakcie XVI wieku.
Dotychczasowe oznaczenia 14C dla jam z centralnej części osiedla
przypadają wyłącznie na XVII i XVI wiek przed Chr., są więc późniejsze
od wieku umocnień (ostatnia naprawa na przełomie XVIII i XVII wieku
przed Chr.). Jeśli stan ten nie jest wynikiem procesów erozyjnych, czyli
że zachowały się tylko najpóźniej wykopane obiekty fazy wczesnobrązowej,
to możemy mieć do czynienia z istotną przesłanką do określenia relacji
założenia obronnego i osadnictwa na szczycie wzniesienia.
Osada obronna w Bruszczewie jest niepowtarzalnym kompleksem źródeł
archeologicznych, przydatnym do wieloaspektowych analiz. Może on
posłużyć archeologom jako swoisty reper do wykonania wzorcowej sekwencji
przemian kulturowo-chronologicznych dla tej części Niżu
Środkowoeuropejskiego w pierwszej połowie II tys. przed Chr. Obiekt ten
stwarza też bogate możliwości badań nad charakterem powiązań w tym
czasie człowieka ze środowiskiem. Bruszczewo dostarcza również
najpełniejszej, w porównaniu z innymi tego typu obiektami, puli
informacji do poznania wytwórczości ludności z wczesnej epoki brązu.
Można więc prześledzić poziom ówczesnej metalurgii, dziegciarstwa,
ciesielstwa, tkactwa (na podstawie kilkuset fragmentów ceramiki z
odciskami tekstylnymi) i wiele innych dziedzin.
Wszystkie te badania tworzą odpowiednią bazę do prezentacji modelu
dynamiki przemian struktur społecznych (kształtowania się stratyfikacji
społecznej) w początkach epoki brązu na Niżu Środkowoeuropejskim. Była
to bowiem epoka, w trakcie której w tej części Europy ukształtowała się
nowa warstwa społeczna: klasa wyższa (arystokracja).
Dla nas, badaczy Bruszczewa, najbardziej charakterystyczną cechą tego
miejsca jest jego nieprzewidywalność. Corocznie rozpoczynamy nasze
badania z przekonaniem, że wszystko co najważniejsze już znamy, a naszą
wiedzę chcemy uzupełnić jeszcze tylko o kilka szczegółów. Za każdym
razem spotykają nas jednak niespodzianki. Nie inaczej było w ostatnim
sezonie, kiedy to we wschodniej części osady odkryliśmy... grób z
początków epoki brązu: szkieletowy pochówek dorosłego mężczyzn. Dzięki
szczególnym warunkom stałego zawilgocenia ziemi zachowała się mata z
witek wierzbowych, na której położono zmarłego. I w ten sposób osada
obronna w Bruszczewie nie jest już tylko osadą. |
