|
 Na
szarej, nieco spękanej płycie granitu wyzierającej spod mchu i paproci
brzozowego zagajnika, rolnik orze ziemię sochą zaprzężoną w dwa woły,
obok pasterz wygania bydło na pastwisko. Koło nóg myśliwego biegnie
wierny pies. Niedaleko pomyka jeleń. Powyżej ludzkie postacie zdają się
wirować wokół dysku słonecznego. To sceny sielskie. Tuż obok są też
inne, budzące grozę. Oto nadpływa wielka łódź obsadzona załogą, z której
jeden dmie w wielki, kręty róg, a inni wznoszą ponad głowy topory
wojenne i wiosła. Dalej, już na lądzie, tuż obok swoich łodzi, smukli
wojownicy, osłaniając się okrągłymi tarczami, walczą na topory. Sylwetki
postaci i znaków wielkości od kilkunastu do kilkudziesięciu centymetrów
wymłotkowanych w dość płytkim reliefie w skalnym podłożu, zapewne dla
lepszego uczytelnienia, już w naszych czasach, wypełnione zostały
czerwono-brązową farbą.
Koło miejscowości Tanumshede, tuż obok autostrady E6, na jej odcinku
łączącym szwedzki Goeteborg ze stolicą Norwegii Oslo, a ściślej pomiędzy
Uddevalą a Strömstad, rozciąga się Tanum – obszar wpisany przez UNESCO w
1994 roku na listę Światowego Dziedzictwa Kultury. Objętych jest nim 450
stanowisk sztuki naskalnej zgrupowanych w zespołach Vitlycke,
Aspeberget-Tegneby, Fossum, Listleby, Gerum i Kalleby. Tanum stanowi
jednak zaledwie cząstkę wielkiego obszaru na pograniczu Szwecji i
Norwegii, regionów Bohuslän i Östfold, gdzie nasycenie obiektami sztuki
naskalnej jest szczególnie wielkie. Na ok. 5000 stanowisk
zainwentaryzowo tam 75 000 oddzielnych, wyrytych czy też wykutych w
kamiennym podłożu reliefów, tworzących często pełne życia sceny.
Skatalogowano kilkadziesiąt typów figur i motywów takich jak ludzie,
zwierzęta, statki, sanie, pługi, broń czy instrumenty muzyczne, a także
niekończące się serie małych wgłębień, dłonie i stopy. Najczęściej
poszczególne figury w zespołach rytów są oddzielnymi motywami. Jest też
szereg dużych zespołów, których poszczególne ryty tworzą kompozycję.
Przykładem może być zespół rytów z Fossum, gdzie stłoczonych jest na
powierzchni skały ok. 130 postaci! Kompozycję wykonano "jedną ręką" w
stosunkowo krótkim czasie.
Interesujący jest repetuar powtarzających się motywów i znaków, które
przedstawiają m. in:
Wgłębienia wykuwane seriami występują w zwartych zespołach od 3 do 10 cm
średnicy i od 2 do 5 cm głębokości każde. Były wykuwane w okresie
neolitu, brązu i żelaza. Jeszcze w XX wieku śladowo zachowany był
zwyczaj chodzenia do tychże zagłębień i składania niewielkich ofiar –
drobnych monet, tłuszczu Na obszarze płn. Bohuslan odkryto ich ok. 27
000.
Ręce. Nie występują samodzielnie lecz jako wielkie dłonie postaci
ludzkich. Ich symbolika jest nieznana.
Stopy (bose lub obute). Jedno z najstarszych przedstawień symbolicznych,
rytych prawdopodobnie już w okresie neolitu. Zwykło się tłumaczyć iż
symbolicznie przedstawiały bóstwo zbyt święte, by mogło być
personifikowane w przedstawieniu.
Ludzie. Spotykamy w rytach wielką różnorodność w przedstawianiu postaci
ludzkich. Występują one w wielkościach od ponadnaturalnej do
zminiaturyzowanej. Większość to wyprostowane postacie o długich nogach i
ramionach zakończonych proporcjonalnie dużymi dłońmi. Stopy
przedstawiane były z boku, nawet gdy cały korpus ustawiony był
frontalnie. Niektóre przedstawienia ukazują cechy płciowe postaci.
Zwierzęta. W życiu ludzi epoki brązu odgrywały podobną rolę (jako źródło
protein lub zwierzęta pomagąjace w pracy) jak w naszym, chociaż w
zupełnie innym stopniu i proporcjach. Ich występowanie w wierzeniach
religijnych powodowało, iż w sztuce naskalnej Skandynawii spotykamy
bydło rogate, konie, psy, jelenie, ptaki i węże.
Łodzie. Określanie owych obiektów mianem okrętów wydaje sie niewłaściwe,
ponieważ nie posiadają ani żagli ani pokładów. Przedstawiane są jako
rozbudowane konstrukcyjnie wielkie jednostki z belką dziobową ozdobioną
głową zwierzęcia z liczną załogą lub małe, zaznaczone schematycznie
czółna. Żadna z jednostek nie posiada żagli, wioseł ani masztów.
Niektóre z przedstawień ukazują najprawdopodobniej wielkie sanie
obsadzone załogą niczym wielkie jednostki pływające.
Broń (zaczepna i obronna). Do tej pierwszej należy szeroki asortyment
oszczepów, łuków, toporów, mieczy. Tarcze reprezentują drugą kategorię z
arsenału ówczesnych ludzi. Siekiera lub topór były ważnym symbolem w
mitologii ludów nordyckich.
Drzewa. Były w epoce brązu łącznikiem pomiędzy światem podziemnym (ich
korzenie) i światem zewnętrznym (ich pnie i konary). Służyły w
Skandynawii do składania ofiar w formie wieszanych na ich konarach
zwierząt lub ludzi.
Okręgi i koła. Motywy te występują w całym Bohuslan. Niektóre otoczone
są człekokształtnymi postaciami, inne przypominają słońce. Koło
symbolizowało słońce, księżyc, świat, etc.
Wozy rozmaitych kształtów występują licznie w repertuarze rytów Tanum.
Są one wyposażone w koła szprychowe (uważa się, iż zwykłe koło
zastosowane zostało po raz pierwszy do pojazdu, ok. 3400 r. przed Chr. w
Mezopotamii, szprychy zastosowano w konstrukcji kół ok. 1800 r. przed
Chr.) Przedstawienia ich przywołują na myśl wspaniałe skandynawskie
znalezisko – słynny brązowy wózek kultowy (dł. 60 cm) znaleziony w 1902
w bagnie koło Trundholm ,północna Zelandia, Dania, (II okres epoki
brązu, ok. 1650 p.n.e.), dziś eksponowany w Muzeum Narodowym w
Kopenhadze.
Całość składa się z figurki konia (dł. 29,3 cm) na 4-kołowej podstawie i
stojącej na 2 kołach tarczy słonecznej (średn. 26,3 cm, grubość w środku
4 cm, waga 1,5 kg), z jednej strony pozłacanej, pokrytej bogatym
ornamentem złożonym z wielu spiral. Obiekt ten potwierdza rolę jaką
słońce odgrywało nie tylko w życiu codziennym ale i w wierzeniach ludzi
epoki brązu.
Pługi. W epoce brązu używano do spulchniania uprawianej ziemi prostych
pługów, które można określić mianem sochy. Zwykle socha ciągniona jest
przez dwa woły i kierowana przez rolnika
 Ryty
naskalne Tanum przenoszą odwiedzającego w życie społeczne i religijne
ludzi epoki brązu, ich przeżycia duchowe i religijne nieraz w formie
obrzędów, a także wydarzenia wyjątkowe. Czy jednak ryty w swojej
narracji pełnić miały rolę kronik? Współczesna ich interpretacja idzie
nieco dalej.
Obrazy sztuki naskalnej są jak wrota wiodące do innej rzeczywistości.
Jesteśmy wszelako w stanie jedynie je uchylić by na ową rzeczywistość
rzucić okiem – napisali w swojej pracy o rytach tego regionu Anne-Sophie
Hygen i Lasse Bengtsson*. A dalej czytamy między innymi: Za wszelkimi
formami komunikacji leżą myśli, słowa, wiadomości zawarte w świadomych
lub nieświadomych formach wyrazu i zachowaniach. Ryty naskalne można
uznać za symbole przekute w obrazy. Poprzez symboliczne obrazy wyrażają
ludzie swoją wiedzę, wiarę i stosunek do świata. Obrazy mogą mieć
charakter religijny, polityczny, artystyczny lub wyrażać wiedzę. Symbole
zawierają definicję odbierania rzeczywistości, w tej jej obszarach,
które trudno wyartykułować w sposób konkretny. Symbole posiadają zatem
wielkie znaczenie dla społeczności, która nimi operuje. Zawierają,
afirmują, deklarują i definiują ważne dla społeczności wartości związane
ze sferami religii, władzy, etnicznej czy szerzej kulturowej tożsamości
lub odrębności. W tym znaczeniu malarstwo czy ryty naskalne jako system
symboli plasują się pomiędzy społecznością a jej wyobrażeniami kultowymi
czy politycznymi. Są symbolicznymi wyrażeniami rzeczywistości.
Powstawały nie jako wyraz indywidualizmu, nieskrępowanej ekspresji, ryte
i malowane w chwilach wolnych niczym grafitti. Istniały ustalone zasady
i kody dla obrazów, które mogły być uwieczniane na powierzchni skały.
Obraz naskalny tworzony był dła wyrażenia określonych znaczeń i
współcześnie interpretowany był według owych znaczeń. Niestety, zdolność
ich odczytywania naszym udziałem już nie jest. Możemy jedynie się ich
domyślać i uruchamiając naszą wiedzę, a nawet fantazję próbować
interpretować przedstawienia symboliczne. Ich lokalizacja nigdy nie była
przypadkowa, a związek występowania sztuki naskalnej z kontekstem
krajobrazu był istotnym elementem związanym z rytuałami lub religią
danej populacji.
Szacuje się, iż na świecie znanych jest ok. 40 milionów przedstawień
sztuki naskalnej, występujących na ok. 100 000 stanowisk na wszystkich,
poza Antarktydą, kontynentach. Wiek najstarszych obiektów szacuje się na
dziesiątki tysięcy lat, najmłodsze powstały w ostatnich stuleciach.
Najsłynniejsze z nich – malowidła i ryty saharyjskie Afryki, magiczne
obrazy stworzone przez pierwotnych mieszkańców Australii, a w Europie
malowidła jaskiń Francji i Hiszpanii znane są ogólnie dzięki częstym
publikacjom w magazynach popularno-naukowych i podróżniczych.
Północ Europy o niezbyt przyjaznym klimacie implikującym stosunkowo
słabe zaludnienienie zamieszkiwały w epoce kamienia oraz brązu ludy,
które z upodobaniem uwieczniały na skalnych, najczęściej horyzontalnych
wychodniach, obrazy – znaki – symbole. Skandynawia posiada bogate
zespoły sztuki naskalnej rozrzuconej od Finnmarku leżącego za Kręgiem
Polarnym po jej południowe krańce nad cieśninami łączącymi Bałtyk z
Morzem Północnym.
Uwiecznianie wyobrażeń na skałach i kamieniach wiąże się na terenie
Skandynawii z dwoma różnymi tradycjami i formami gospodarki ludów ją
zamieszkujących. Wiek najstarszych przedstawień ludzi i zwierząt,
wykutych na głazach przez wędrownych łowców, występujących na jej
północnych krańcach, na terenie Finnmarku ocenia się na 9 - 7 tysięcy
lat! Reprezentują one tzw. łowiecki lub północnoskandynawski typ i
stanowią świadectwo niezwykłej zdolności adaptacyjnej grup ludzkich
posuwających się na północ "w ślad" za ustępującym zlodowaceniem,
egzystujących w skrajnie trudnych warunkach niekończących się mrocznych
zim oraz ich arktycznych mrozów. Przedstawienia łosi, reniferów, ptaków
i sylwetek ludzkich należące do tego typu, interpretowane jako wyraz
życzenia pomyślnych łowów, ilustracje wizji szamanów, lub nawet jako
znaki totemiczne, powstawały w różnych rejonach krajów nordyckich
jeszcze w zaawansowanym okresie brązu, a zatem gdy rozpowszechniony był
już typ drugi sztuki naskalnej nazwany południowoskandynawskim.
Twórcami tego typu byli już osiadli rolnicy. Ryty rolnicze datuje się w
przybliżeniu na okres 1800 - 500 r. przed Chr. Rozrzucone są po
centralnej i południowej części półwyspu oraz Wyspach Duńskich. Na
terenie Szwecji i Norwegii zlokalizowano 17 000 stanowisk
reprezentujących ten typ. Podobnie, jak w przypadku rytów łowieckich,
dominującą techniką uwieczniania figur było ich rycie lub raczej
wykuwanie. Malowidła naskalne z tego okresu zachowały sie "jedynie" na
50 stanowiskach tych dwóch krajów. Na terenie Finlandii natomiast,
szczególnie w jej południowo-wschodniej części zachowało się głównie
malarstwo naskalne okresu kamienia.
Różnorodność przedstawień występujących w typie południowoskandynawskim
jest nieporównanie większa niż w starszym, łowieckim.
Epoka brązu była okresem przełomowym w dziejach Europy. Osiadłe już
dawno rolnicze populacje sięgnęły po nowe środki zmieniające warunki ich
życia. Stworzone zostały podstawy społeczności przemysłowych, parających
się m.in. górnictwem i metalurgią. To z kolei implikowało rozwój handlu
dalekosiężnego i komunikacji na nieznaną wcześniej skalę. Jak się
wydaje, wraz ze wzrostem roli ośrodków władzy oraz ilości i
różnorodności dóbr wszelkiego rodzaju wzrastała również skala konfliktów
i wojen pomiędzy grupami ludzkimi. Narzędziem najczęściej produkowanym z
brązu było wszelako narzędzie mordu – broń.
Skandynawia w pełni dzieliła przemiany tego okresu. Brąz zaczął napływać
w ten rejon Europy na wielką skalę z terenów podalpejskich oraz Bałkanów
ok. 1800 r. przed Chr. Miało to ogromny wpływ na rozwój rolniczych
populacji półwyspu, doskonale skomunikowanego drogą morską z krajami
śródziemnomorskimi i nadatlantyckimi. Koncentracje zespołów rytów
naskalnych (m.in. Tanum), dziś usytuowane kilka, lub kilkanaście
kilometrów od brzegów cieśnin Kattegat i Skaggerak, w czasach gdy
powstawały znajdowały się na samym ich wybrzeżu. Według obliczeń
geologów poziom morza był wówczas o 25 metrów wyższy w stosunku do linii
brzegowej. Już same wizerunki wielkich łodzi, a także grobowe
konstrukcje ułożone na kształt okrętów, wskazują, iż istniała rozwinięta
komunikacja morska pomiędzy odległymi zdawałoby się obszarami Europy, a
co za tym idzie, kontakty handlowe, migracje i inwazje sprzyjające
przenoszeniu wzorców kulturowych. Ryty południowoskandynawskie nie są
zatem na naszym kontynencie osamotnione. Sztuka naskalna
północno-włoskiej Val Camonica uchodzi za bliską im zarówno czasowo jak
i stylistycznie. Podobne związki ze skandynawskimi wykazują usytuowane
wysoko w górach, ryty francuskiego Monte Bégo.
Wizerunki naskalne Tanum i obszarów przyległych wzbudzały
zainteresowanie od dawna, a pierwsze próby jej dokumentacji pochodzą z
XVII wieku. Czasy nam współczesne przyniosły wszelako pełny rozwój badań
archeologicznych nad nimi i działań konserwatorskich, a także powstanie
w 1998 roku muzeum w Vitlycke (czynne dla niezgłoszonych wcześniej
zwiedzających od 1 kwietnia do końca września). W pobliżu muzeum
usytuowane jest na malowniczej podleśnej łące pole namiotowe, które
sprzyja zatrzymaniu się na kilka dni i piesze zwiedzanie oddalonych od
siebie o kilka kilometrów licznych stanowisk w dogodnych, pod względem
zmieniającego się oświetlenia, porach dnia a nawet nocy. Muzeum
organizuje bowiem nocne zwiedzanie stanowisk, przy sztucznym ich
oświetleniu podkreślającym ekspresję rytów.
 |
