|
W ostatnich latach
Muzeum Archeologiczne w Gdańsku prowadziło dwie duże akcje
wykopaliskowe. Pierwsza z nich to ratownicze, przed inwestycyjne
wykopaliska na terenie Gdańska, druga to prowadzone na niespotykana
dotąd skalę, badania wykopaliskowe na trasie autostrady A-1 w
województwie pomorskim. Obydwie akcje przyniosły świetne wyniki godne
jak najszybszego ich upowszechnienia.
Odkrycia na trasie
autostrady A-1.
Ratownicze badania wykopaliskowe w obrębie planowanej na terenie
województwa pomorskiego budowy autostrady A 1, rozpoczęły się we
wrześniu 1998 roku i trwały nieprzerwanie przez siedem sezonów
wykopaliskowych do końca 2004 roku.
 Trasa
A-1 w woj. pomorskim rozpoczyna się od miejscowości Rusocin koło Gdańska
a następnie podąża w kierunku południowym do granicy województwa by ją
minąć w okolicach miejscowości Kamionka w gminie Smętowo Graniczne.
Łącznie w ciągu siedmiu lat badań terenowych na pasie przyszłej
autostrady A-1 zbadano 57 stanowisk. Przekopano powierzchnię około
13.300 arów. W przybliżeniu jest to prostokąt o szerokości 100 m i
długości ponad 13 km. Na badanych stanowiskach odkryto ponad 13.000
obiektów archeologicznych ze wszystkich okresów pradziejowych i
średniowiecza po czasy nowożytne.
Niezwykle interesujące dane do badań nad epoką kamienia w Polsce
Północnej, przyniosły wykopaliska w Barłożnie, (kultura pucharów
lejkowatych i kultura lendzielsko-polgarska), w Kościelnej Jani (kultura
pucharów lejkowatych), Mieścinie (kultura ceramiki sznurowej i kultura
trzcinieckiej, Łukocinie (narzędzia krzemienne z mezolitu), w Klonówce
(kultura pucharów lejkowatych), czy wreszcie w Olszówce, gdzie z kolei
natrafiono na osadnictwo kultury narvskiej lub niemeńskiej i kultury
pucharów lejkowatych. Wniosły one bardzo ważne i nowe dane z zakresu
zagospodarowania przestrzennego osad neolitycznych. Szczególnie cenne
jest odkrycie w Barłożnie dobrze zachowanych domostw o konstrukcji
słupowej, związanych z osadnictwem kultury lendzielsko-polgarskiej i
pucharów lejkowatych.
Z epoki żelaza, poza licznymi osadami odkryto również cmentarzyska w
Stanisławiu, Lubiszewie , Klonówce, Barłożnie i Kościelnej Jani.
Natomiast cmentarzyska z okresu rzymskiego znaleziono w Ulkowych (ponad
120 grobów), Brzeźnie i Klonówce . Również interesujące rezultaty
przyniosły badania na wielohektarowych kompleksach osadniczych z okresu
rzymskiego w Swarożynie i Stanisławiu. Znaleziska te znajdowały się na
tzw. „szlaku bursztynowym” i mogą być uznawane za pozostałości faktorii
handlowych. Ze stanowisk datowanych na okres późniejszy interesujące
efekty dały badania na dużej liczącej 2 ha osadzie
wczesnośredniowiecznej w Melaninie i nowożytnej osadzie związanej z
produkcja kaflarską w Lubiszewie.
Wyniki tych badań wzbogacą w znacznym stopniu aktualnie opracowywane w
MAG pradzieje Pomorza Gdańskiego.
Najstarszy Gdańsk
Główne Miasto
Aktualny stan badań pozwala nam wyróżnić kilka skupisk osadniczych, od
których rozpoczyna się historia Gdańska. Do najstarszych znalezisk
wypada zaliczyć ślady osadnictwa znalezione pod ratuszem przy ul.
Długiej datowane przez A.Zbierskiego na IX wiek.
Jednak analizy dendrochronologiczne, drewna z najniżej położonych
konstrukcji na tym stanowisku przyniosły daty w okolicach roku 932,
kiedy to zostało ścięte drewno użyte do budowy tych konstrukcji.
Konstrukcje młodsze zbudowano z drewna ściętego w drugiej połowie XIII
wieku (1251, po 1267, 1269, 1300), oraz w pierwszej połowie wieku XIV
(1331, 1334, 1335, 1340).
Nie stwierdzono natomiast żadnych konstrukcji datowanych na wiek IX.
Ponadto na przebadanych dotąd w Gdańsku ponad 60 000 m2, w żadnym z
wykopów nie natrafiono na równie wcześnie datowane materiały. Badania
prowadzone przez Muzeum Archeologiczne w Gdańsku i inne instytucje
badawcze na pobliskich ratuszowi obszarach, wykazały też, że bardziej
intensywne zasiedlenie tych terenów obserwujemy dopiero od schyłku XIII
w i w początkach wieku XIV. Nie znaleziono natomiast jak dotąd żadnych
pozostałości umocnień. Wynika z tego, iż wczesnośredniowieczny ośrodek
osadniczy odkryty przez A. Zbierskiego pod Ratuszem nie okupował
znacząco dużego obszaru.
Stare Miasto - Kępa Dominikańska
Na terenie Starego Miasta pomiędzy kościołem św. Mikołaja i ul. Szeroką
badania Instytutu Archeologii UW ujawniły relikty osadnictwa, datowane
na drugą połowę wieku X lub przełom X – XI wieku. Kilkadziesiąt metrów
dalej na północ w toku wykopalisk prowadzonych przez Muzeum
Archeologiczne w Gdańsku, pod obecną Halą Targową, odkryto kolejną
osadę, której początki są datowane na wiek XI/XII. Wynika z tego, że
teren po północnej stronie kościoła św. Mikołaja został zasiedlony nieco
później niż po jego stronie południowej.
Jeszcze dalej na północny zachód, w okolicach Wielkiego Młyna także
pojawiają się ślady osadnictwa datowane również na przełom XI i XII
wieku. Można więc założyć, że najwcześniej w tej części miasta
zasiedlony został niewielki teren kępy przy obecnym kościele św.
Mikołaja. Osadnictwo to rozszerza się następnie na okolice Wielkiego
Młyna i być może kościoła św. Katarzyny już w wieku XI.
Gdański gród z X czy XI wieku ?
Trzecim organizmem osadniczym, którego początki przyjmowano dotąd na
schyłek X wieku był gród usytuowany nad Motławą w rejonie obecnych ulic
Sukienniczej , Dylinki, Rycerskiej i Czopowej. W roku 2003 Muzeum
Archeologiczne w Gdańsku podjęło próbę datowania reliktów grodu (st. 1)
metodą dendrochronologiczną. W tym celu odsłonięto dawny wykop I-V,
gdzie zachowały się zarejestrowane przez K. Jażdżewskiego poziomy
konstrukcyjne datowane od schyłku X wieku do roku 1308.
Wstępne wyniki analiz, sugerują, iż zarówno wał w tej części grodu jak i
początki zabudowy mieszkalnej należy datować na lata 60-te XI wieku,
choć gwoli ścisłości trzeba zaznaczyć, że daty dotyczące umocnień
otrzymano z konstrukcji leżących w zewnętrznych partiach wału, który
mógł być naprawiany i poszerzany. Jedynie trzy najmłodsze poziomy
zabudowy mieszkalnej nie dostarczyły dat, ze względu na znaczny stopień
zbutwienia zachowanych tam reliktów. Niemniej jednak już teraz tru dno
przypuszczać, aby ich datowanie zamykało się na roku 1308 jak przyjmował
K. Jażdżewski, jeśli poziom 4 i 5 są datowane około roku 1135. Oznacza
to, że 12 najstarszych poziomów (od 6 do 17) zamyka się w latach
1054-1063 do 1135 co oznacza, iż na jeden poziom przypada niecałe 7 lat
a nie 25 jak wcześnie przyjmowano. W tym układzie trudno przyjąć, aby
brakujące trzy poziomy obejmowały lata 1135-1308. Dawałoby to blisko 60
lat na jeden poziom. Kiedy więc i przez kogo został zniszczony ten
właśnie gdański gród ? Już wkrótce odpowiedzi przyniosą kolejne wyniki
analiz.
Wyżej wymienione obszary zamykają listę terenów zasiedlonych na obszarze
Gdańska w X i w XI wieku. Badania są jednak jeszcze w toku, toteż nie
należy tych ustaleń traktować jako ostateczne.
Gdzie było miasto lubeckie ?
Począwszy od połowy wieku XII obserwujemy intensywny rozwój osadnictwa
terenie Starego Miasta, gdzie ma miejsce nie tylko kontynuacja
zasiedlenia obszarów zajętych już w X i XI wieku, ale także powstawanie
nowych skupisk osadniczych, położonych na północ i północny zachód od
ulicy Szerokiej, tworzących z czasem jedną dużą osadę. Ślady osadnictwa
z okresu wczesnego średniowiecza znaleziono przy ulicy Na Piaskach, U
Furty, w kościele św. Ducha a także w Wielkim Młynie i jego okolicach.
Dostarczyły one licznych dowodów na zasiedlenie tych terenów już w XII i
XIII wieku, co stoi w zdecydowanej sprzeczności z przyjętym dotąd w
nauce modelem rozwoju gdańskiego osadnictwa. Wyniki te znalazły
potwierdzenie w toku dalszych badań prowadzonych m.in. w rejonie ulicy
Podwale Staromiejskie, gdzie odkryto pozostałości regularnej zabudowy
miasta, której początki datowano na lata 1150 – 1170. Podobnych odkryć
dokonano w okolicach Wielkiego Młyna, gdzie zachowało się kilka faz
rozwoju domostw i nawierzchni ulicy datowanych na XIII wiek.
Kolejnych informacji o osadnictwie wczesnośredniowiecznym, na obszarach
usytuowanych na północ od kościoła św. Katarzyny, dostarczyły badania
prowadzone na placu przed budynkiem NOT, przy ul. Rajskiej i pod obecnym
kompleksem City Forum (plac pomiędzy dawnym hotelem Monopol i dworcem
głównym PKP). Tak, więc wbrew wcześniejszym przypuszczeniom i hipotezom,
obszar ten nie stanowił granicy osadnictwa wczesnośredniowiecznego od
strony północnej. W rzeczywistości rozciągało się ono przynajmniej 300 m
dalej, rozszerzając się przy tym także w kierunku północno – zachodnim
do ciągu komunikacyjnego biegnącego w kierunku obecnej Bramy Oliwskiej.
Na przełomie XIII i XIV wieku nastąpiły zasadnicze zmiany urbanistyczne
w omawianym rejonie, o czym świadczy fakt, iż wytyczona w XIV wieku ul.
Rajska, została przeprowadzona nad pozostałościami obiektów mieszkalnych
z XIII wieku. Właśnie przy ul. Rajskiej, na placu przed budynkiem NOT ,
znaleziono pozostałości dużej osady wczesnośredniowiecznej datowanej na
XIII wiek, zniszczonej pożarem. Badania objęły ponad 5 000 m2, co
umożliwiło odtworzenie rozplanowania zabudowy. Co ciekawe, domostwa
rysowały się w postaci negatywów zachowanych w calcu, powstałych po
dokładnej rozbiórce ścian. Z konstrukcji nośnych pozostawiono jedynie
fragmenty pali uciętych na poziomie spągu podłóg. Teren następnie
zniwelowano, wypełniając powstałe po rozbiórce zagłębienia gliną. Stąd o
ile niewiele można powiedzieć o konstrukcji tych chat, to wyraźnie
rysują się ich kształty i wymiary. Budowane były na planie prostokąta o
dłuższym boku ok. 8.50 m lub kwadratu o wymiarach 7.0 x 7.0 m. Pomiędzy
domostwami znajdowały się wszelkiego rodzaju jamy gospodarcze,
śmietniskowe, paleniska czy wędzarnie. Obecność tych ostatnich w dość
dużej ilości na stanowisku wraz z towarzyszącymi im znaleziskami
haczyków na ryby, pływaków i fragmentów sieci wydaje się wskazywać na
rybacki charakter zajęć mieszkańców tej osady.
Najciekawszym obiektem była budowla murowana (ob. 2818), o konstrukcji
szkieletowej, wybudowana na planie kwadratu o boku 6.50 m, także spalona
na początku XIV wieku. Destrukcja tej wyróżniającej się budowli,
stanowiącej jeden z najstarszych przykładów konstrukcji szkieletowej w
Gdańsku, zbiega się w czasie ze zniszczeniem całego osadnictwa w tym
rejonie.
Na drugim z omawianych stanowisk, usytuowanym w rejonie obecnego City
Forum, także wytyczono nową ulicę w początkach XIV wieku. Została ona
wybrukowana najpóźniej w połowie tego samego stulecia i jako ulica
Podbielańska przetrwała tu do 1945 roku. Nowo wytyczona ulica biegła nad
starszym XIII wiecznym traktem, który przykrywał z kolei dwa domostwa z
wcześniejszej, bo XII wiecznej osady.
Przed dawnym hotelem Monopol (obecnie Holiday Inn), w latach 1996 – 97,
prowadzono kolejne badania obejmujące obszar ok. 7 000 m2 . Stanowisko
to było wyjątkowo silnie zniszczone, najpierw przez rozległą niwelację w
XIV w., później w związku z budową nowożytnych fortyfikacji, a następnie
przez zabudowę z XX w. Obiekty z materiałem datowanym na XII i XIII
wiek, odkrywane były na całym badanym obszarze, wskazując na kolejne,
znaczące gdańskie skupisko osadnicze z okresu wczesnego średniowiecza.
Obydwa omawiane stanowiska, to pozostałości jednej, rozległej osady
współtworzącej gdański kompleks osadniczy w XII i XIII wieku.
Biorąc pod uwagę horyzont czasowy tych wydarzeń, wydaje się, iż
zniszczenie opisanych osad wiążą się w czasie z opanowaniem Gdańska
przez Krzyżaków. Mając na uwadze, że na całym omawianym terenie o pow.
13 000 m2, zadokumentowano to samo zjawisko, nie podlega wątpliwości
planowy charakter zrealizowanych tu zamierzeń. Wszystkie obiekty
zadokumentowane w tym poziomie przykrywa gruba (od 40 do 80 cm) warstwa
niwelacyjna z materiałem XIV wiecznym. Od jej stropu zaczynają się
wszystkie wkopy wykonane w związku z fundowaniem nowych budynków i
urządzeń związanych z następnym okresem konstrukcyjnym –
późnośredniowiecznym, na co niezbicie wskazuje towarzyszący im materiał
archeologiczny.
Wiele przemawia za tym, iż omawiany kompleks osadniczy można utożsamiać
z miastem, zniszczonym przez krzyżaków i następnie nazywanym Starym
Miastem. Mogłoby więc być to miasto lokowane w XIII wieku na prawie
lubeckim.
Dwa kościoły romańskie pod Halą Targową
Wyrazem rosnącego znaczenia tej części Starego Miasta było wybudowanie,
w drugiej połowie XII wieku, kościoła odkrytego w toku badań
prowadzonych przez Muzeum Archeologiczne w Gdańsku w piwnicach Hali
Targowej. Kościół ten został zbudowany na północnym skraju wyniesienia
zwanego później kępą dominikańską, w miejscu gdzie już wówczas istniała
osada, oraz położony po jej zachodniej stronie cmentarz. Zapewne była to
druga po kościele grodowym świątynia murowana w Gdańsku.
Starszy kościół romański wzniesiony jeszcze przed przybyciem dominikanów
do Gdańska, zbudowany został na niewielkim wzniesieniu, w miejscu
zajmowanym przez cmentarzysko w jego pierwszej fazie użytkowania. Jego
lokalizacja przed omawianym tu odkryciem nie była znana badaczom
Gdańska, którzy w wyniku publikacji A. Zbierskiego, dopatrywali się
reliktów tego kościoła pod obecnym kościołem św. Mikołaja. Znane ze
źródeł nadanie terenów Kępy Dominikańskiej zakonowi Dominikanów przez
księcia Świętopełka w 1227 r, badacze stanowiska wiążą z przebudową
opisanego wyżej założenia.
W wieku XIII, kiedy następuje opisany wyżej rozwój zabudowy w kierunku
północno – zachodnim, kościół p.w. Św. Mikołaja znalazł się już na
południowo – wschodnich peryferiach ówczesnego kompleksu osadniczego
Starego Miasta. W drugiej połowie XIII wieku pojawia się w źródłach
kościół parafialny p.w. św. Katarzyny, który w tym czasie lokuje się w
centralnej części rozrastającego się miasta.
Podsumowując rezultaty odkryć na omówionym obszarze, można chyba
przyjąć, że przytoczone wyżej wyniki najnowszych badań świadczą o
jednolitym organizmie urbanistycznym rozrastającym się na obszarze
Starego Miasta od X do schyłku XIII i początku XIV wieku.
W XIII wieku obserwujemy też powiększanie się ośrodka, którego rdzeń
odkryto pod Ratuszem Głównomiejskim. Jego rozwój jest jednak jak się
obecnie wydaje ograniczony jedynie do rejonu obecnego Długiego Targu,
który był wówczas częścią ważnego szlaku drożnego wiodącego na wschód
tj. na Żuławy i do Prus. Podmokły charakter tych terenów był zapewne
jednym z głównych powodów mniej rozległego ich zasiedlenia we wczesnym
średniowieczu niż wyżej położonych rejonów Starego Miasta. Nie mamy
natomiast wiedzy na temat terenu położonego na zachód od ratusza w
rejonie ul. Długiej. Ze względu na niewielkie wyniesienie terenu w
tamtym rejonie, można domniemywać o istnieniu tam naturalnej kępy,
stwarzającej bardziej korzystne warunki pod zabudowę niż tereny w
pobliżu Starej Motławy.
Dopiero od przełomu XIV i XV wieku obserwujemy na tym obszarze
intensywne procesy osadnicze, związane z prowadzeniem prac
niwelacyjnych, podwyższaniem terenu i budową tej dzielnicy Gdańska,
którą nazwano później Głównym (Prawym) Miastem.
***
Do znacznego postępu badań nad wczesnośredniowiecznym Gdańskiem,
przyczyniła się w dużym stopniu realizacja projektu badawczego pt.
„Polska na przełomie tysiącleci”.
 Konieczność
weryfikacji starszych ustaleń, opartych na nieco innym niż obecnie
warsztacie badawczym i instrumentarium, przyniosła nadspodziewanie
interesujące rezultaty, szczególnie w przypadku przeprowadzenia
ponownych badań, na kluczowych dla chronologii Gdańska stanowiskach.
Poza cennymi informacjami o początkach rozwoju przestrzennym Gdańska,
zgromadzono tez niezwykle cenną kolekcje zabytków, które świadczą o
wysokim poziomie gdańskiego rzemiosła, i kontaktach handlowych. Osadzone
w kontekście stanowią kapitalne wręcz źródło do badań nad
socjotopografią Gdańska.
W roku 2005 ukażą się pierwsze tomy nowego periodyku Muzeum
Archeologicznego w Gdańsku, który pod nazwą „Archeologia Gdańska” będzie
prezentował wszelkie źródła archeologiczne pozyskane od roku 1987 (tj.
od momentu przejęcia opieki nad Gdańskiem z rąk IHKM PAN przez Muzeum
Archeologiczne w Gdańsku), wzbogacone opracowaniami specjalistów innych
dyscyplin. |
