|
 Województwo
wielkopolskie po niemal 30 latach od rozpoczęcia intensywnych prac
terenowych zakończyło, jako pierwsze w Polsce, ewidencję stanowisk
archeologicznych realizowaną w ramach ogólnopolskiego programu
badawczego – Archeologiczne Zdjęcie Polski.
Obecnie archiwum konserwatorskie zawiera informację o ponad 69.000
punktów osadniczych. Podana liczba rozpoznanych obiektów zabytkowych
obrazuje skalę zadań i problemów stojących przed środowiskiem
konserwatorskim w zakresie ochrony dziedzictwa kulturowego tym bardziej,
iż wielkopolskie zasoby archeologiczne są bardzo różnorodne. Spotykamy w
nich zarówno cmentarzyska ciałopalne jak i szkieletowe, płaskie i
kurhanowe, a nawet megalityczne, osady krótkotrwałe i funkcjonujące
przez wiele stuleci, grodziska pierścieniowate i stożkowate, pojedyncze
znaleziska monetarne, jak i skarby liczące kilkanaście tysięcy monet i
ozdób.
Nie ma odcinka dziejów, począwszy od paleolitu schyłkowego, których nie
moglibyśmy zobrazować konkretnymi przykładami z terenu Wielkopolski.
Wielkie inwestycje drogowe, linie przesyłowe przecinające Polskę wzdłuż
i wszerz, budowa wielohektarowych zakładów produkcyjnych stworzyły
niepowtarzalną szansę dla środowiska archeologicznego rozpoznania kultur
w o wiele większym niż dotychczas zakresie. W rezultacie często utarte
poglądy musiały przejść do historii, a część uległa uściśleniu. Byłoby
to niemożliwe bez zaangażowania się w problematykę ochrony zabytków
konserwatorów oraz środowiska archeologicznego. Podkreślić także trzeba,
iż w kwestii ochrony zabytków znajdujemy poparcie i zrozumienie ze
strony inwestorów, którzy w wielu przypadkach finansują ratownicze prace
wykopaliskowe. Dzięki temu można było rozpoznać i przedstawić
społeczeństwu wiele nietuzinkowych odkryć i znalezisk. Oto kilka
wybranych przykładów najciekawszych odkryć archeologicznych z terenu
Wielkopolski.
Epoka kamienia od paleolitu schyłkowego do neolitu reprezentowana jest
głównie w rejonie dolin rzecznych Obry, Warty i Noteci. Do wyjątkowych w
skali Polski należy stanowisko w Krzyżu Wlkp. położone na południowej
krawędzi doliny Noteci wstępnie datowane na starszy mezolit (odkrycie i
pierwsze rezultaty badań na tym stanowisku opublikowane są w obecnym
numerze Archeologii Żywej). Bardzo bogato reprezentowana jest młodsza
epoka kamienia – neolit, między innymi przez zespół stanowisk kultur
wstęgowych w Racocie, gdzie odkryto osadę z późnej fazy kultur
wstęgowych wraz z grobami oraz olbrzymi, na obszarze około 7 ha, co jest
ewenementem dla osadnictwa neolitycznego, jeden z największych w
Europie, zespół osad kultury pucharów lejkowatych w Kiełczewie, który
czeka na dalsze odkrycia i opracowanie dotychczasowych wyników badań.
Równie interesujące jest stanowisko w Żuławce Małej, o powierzchni około
5 ha, zlokalizowane na prawym brzegu terasy dolnej i terasie dennej
Noteci. W wyniku prowadzonych tu badań wykopaliskowych odkryto
pozostałości drewnianych konstrukcji o charakterze przeprawowym z epoki
neolitu oraz śladów osadnictwa ludności kultur z epoki neolitu, z
wczesnej epoki brązu oraz kultury łużyckiej.
 Z
wczesnej epoki brązu należy wymienić cmentarzyska kurhanowe w Łękach
Małych, Sadowiu, Wysocku Wielkim oraz niezwykle cenną osadę obronną w
Bruszczewie (fot.).
Osady i cmentarzyska tysiącletniej kultury łużyckiej występują masowo na
terenie całej Wielkopolski, ale również znane są grodziska ludności tej
kultury. Te potężne konstrukcje drewniano-ziemne wybudowano m.in. w
Przemęcie, Jurkowie, Pudliszkach, Czerwonej Wsi, Łagowie, Smuszewie,
Franciszkowie czy Grodzisku. Zupełnie wyjątkowym znaleziskiem jest
obiekt kultury łużyckiej z V okresu epoki brązu usytuowany w Rosku.
Odkryto tu pozostałości nasypu kamienno-ziemnego oraz zlokalizowany pod
nim zespół narzędzi, na który składało się między innymi kilkadziesiąt
siekierek z brązu.
W ostatnich latach na terenie Wielkopolski dokonano wielu znaczących
odkryć dotyczących problematyki okresu przedrzymskiego, rzymskiego i
tzw. wędrówek ludów. Jedne z najciekawszych wyników wiążą się z
badaniami ratowniczymi na trasie autostrady A2. Przewróciły one
dotychczas obowiązujące poglądy na temat osadnictwa, zwłaszcza
jastorfskiego, w północno-zachodniej Wielkopolsce. Należy zmienić
dotychczasowy pogląd, iż kultura ta miała tylko pośredni wpływ na inne
jednostki kulturowe w tym regionie, bowiem udało się zlokalizować osady,
w których zamieszkiwali ludzie reprezentujący tę kulturę (Bożejewo i
Pławce). Stwarza to zupełnie nową sytuację badawczą, zaś krajobraz
pradziejowy Wielkopolski powiększył się o kolejną kulturę
archeologiczną. Miejscowość Kowalewko jest znana szeroko pasjonatom
archeologii z bogato wyposażonego (także w wyroby ze złota) cmentarzyska
szkieletowego ludności gockiej, której osadnictwa tak blisko Poznania
zupełnie się nie spodziewano. W świetle dotychczasowego stanu badań
tylko na dwóch cmentarzyskach ludności kultury przeworskiej przez cały
czas jej funkcjonowania chowano zmarłych. Obydwa położone są w
Wielkopolsce (Kuny i podkaliskie Zadowice).
Znaczącym zjawiskiem jest odkrycie w Wielkopolsce licznych osad z okresu
wędrówek ludów, z jego zaawansowanej fazy. Pogląd o pustce osadniczej
istniejącej u schyłku starożytności na terenie Wielkopolski stał się
fałszywy w świetle najnowszych odkryć, czego przykładem jest zespół
osadniczy w Konarzewie złożony z dwóch niezwykłych cmentarzysk i osady o
zabudowie halowej. Na osadzie tej zidentyfikowano po raz pierwszy w
Wielkopolsce nową kategorię ceramiki wykonywanej na kole. Jak uważają
badacze znajomość naczyń jakie tutaj znaleziono przynieśli na ziemię
polską rzymscy garncarze. Wyjątkowym odkryciem na tym stanowisku jest
cmentarzysko ciałopalne we wnętrzu studni. Przypuszcza się, że pochowano
w niej szczątki około 200 osób. Także na uwagę zasługuje osada w
Podłazinach, nad jeziorem Niepruszewskim, gdzie odkryto przedmioty
pochodzenia huńskiego.
W Wielkopolsce poczyniono znaczny postęp w badaniach nad grodziskami
wczesnośredniowiecznymi oraz dworami obronnymi z późnego średniowiecza i
nowożytności. Obiekty te stanowią niepowtarzalne dzieła architektury
obronnej sięgające schyłku epoki brązu, a zwłaszcza poprzedzające
bezpośrednio i związane z formowaniem się państwa polskiego. Na uwagę
zasługują także niewielkie gródki zakładane przez rycerstwo od późnego
średniowiecza po schyłek okresu nowożytnego. W Wielkopolsce
zarejestrowano około 400 tego rodzaju form obronnych. Najstarszy
horyzont instytucji grodowych należy łączyć z okresem przedpaństwowym,
plemiennym, zaś kolejny z państwem pierwszych Piastów i wreszcie trzeci
z restytucją państwa za Kazimierza Odnowiciela i jego następców po
schyłek XIII w.
Uzyskane dotychczas daty dendrochronologiczne pozwalają sądzić, że w
okresie związanym z najstarszym państwem Piastów, około 940 r.
przystąpiono do budowy potężnych grodów w Gnieźnie, Grzybowie, Ostrowie
Lednickim, Poznaniu. Następnie w latach 60-80. X w. rozbudowano
zapoczątkowaną w ziemi gnieźnieńskiej sieć grodów, które wzmacniano aż
do ich upadku. W południowej Wielkopolsce między doliną Warty a Baryczą,
w świetle obecnych ustaleń chronologicznych w pierwszym państwie
piastowskim funkcjonowało 40 założeń obronnych w tym książęcy gród w
Kaliszu. Na miejsce ich lokalizacji wybierano zwydmienia występujące w
dolinach Baryczy, Obry, Prosny i Warty, ale także znajdowały się w
pobliżu drobnych cieków i jezior. Grodziska w Wielkopolsce południowej
charakteryzował układ równoleżnikowy, od centrum władzy piastowskiej –
ziemi gnieźnieńskiej, oddzielała je szeroka dolina Warty i związane z
nią założenia obronne w Śremie, Lądzie, Koninie i Ewinowie.
Stosunkowo znacząca ilość grodzisk na terenie północnej Wielkopolski
świadczy o usytuowaniu tego obszaru w obrębie podziałów
międzyplemiennych oraz na skraju rodzącego się państwa polskiego. W
historycznym ujęciu grodziska z omawianych terenów grupują się w kilku
charakterystycznych układach przestrzennych. Pierwsza grupa grodzisk
koncentruje się na granicy wielkopolsko-pomorskiej, którą stanowiła
pradolina Noteci. Tutaj wybudowano grody w Ujściu, Czarnkowie i Wieleniu
– jedne z najważniejszych obiektów obronnych w początkach kształtowania
się państwa polskiego, które strzegły Wielkopolskę od północy. Rolę
ważnych punktów warownych, leżących w głębi Wielkopolski, pełniły grody
w Łeknie i Rogoźnie. Grody w Smuszewie, Danaborzu, Rąbczynie i Przysiece
stanowiły północno-zachodnią rubież gnieźnieńskiego ośrodka państwowości
polskiej. Pas grodzisk istniał na obszarze Krajny, która była terenem
pogranicznym, leżącym między terytorium tworzącego się na południu
państwa polskiego a ziemiami Pomorzan na północy.
Przedstawione w wielkim skrócie co ważniejsze stanowiska archeologiczne
i zarysowane problemy badawcze stanowią część działań konserwatorskich
realizowanych systematycznie od kilku lat, w których można wyróżnić trzy
kierunki badawczo-konserwatorskie. Pierwszy zmierza do uściślenia
wyników badań ewidencyjnych w wybranych regionach osadniczych (np.
dolinach rzeki Noteci, Ołoboku i środkowej Prosny oraz środkowej Warty)
poprzez bardzo szczegółową penetrację terenu połączoną z realizacją
serii zdjęć lotniczych i eksploracją sondażową wybranych punktów
osadniczych. Drugi zmierza do pełnej weryfikacji grodzisk pradziejowych
i wczesnośredniowiecznych poprzez pobranie próbek drewna do analizy
dendrochronologicznej. Uzyskane daty pozwolą na szczegółową analizę
czasowo-przestrzenną osadnictwa wczesnośredniowiecznego i
średniowiecznego w Wielkopolsce. Podobnie rzecz się ma z trzecim
programem archeologiczno-konserwatorskim, który dotyczy jak
najpełniejszego rozpoznania cmentarzysk kurhanowych na terenie
Wielkopolski.
Aleksander Starzyński jest Wielkopolskim Wojewódzkim
Konserwatorem Zabytków w Wojewódzkim Urzędzie Ochrony Zabytków w
Poznaniu |
