 |
|||
|
|
|
|
we współpracy z OŚRODKIEM OCHRONY DZIEDZICTWA ARCHEOLOGICZNEGO |
|
Wielkopolska, od XIV wieku Wielka Polska, wcześniej Polonia. Plemienne terytorium Polan i kolebka polskiej państwowości ze stolicą pierwszych władców piastowskich w Gnieźnie. Każdy odcinek historii tej ziemi – począwszy od paleolitu, poprzez czay średniowieczne po nowożytne – został udokumentowany odkryciami archeologów. Śladami tej historii są widoczne w krajobrazie relikty pradziejowych i wczesnośredniowiecznych grodzisk oraz dworów obronnych i niewielkich gródków zakładanych przez rycerstwo w późnym średniowieczu. Są to niepowtarzalne dzieła architektury obronnej sięgające początków epoki brązu, czasów formowania się państwa polskiego i czasów nowożytnych. Zaproponowane przez nas trasy prowadzą nie tylko w pobliżu lub przez wytyczone już dawno szlaki turystyczne, uzupełniając je informacją o znajdujących się przy nich obiektach archeologicznych, ale też i zapraszamy nimi na wędrówkę do miejsc, do których warto dotrzeć, by zetknąć się z początkami naszej historii – bo historia Wielkopolski, to historia naszej ojczyzny. |
|
|
SPIS TREŚCI I LEGENDA |
|
|
Na czerwono oznaczone są grodziska Na niebiesko oznaczone są muzea Na zielono oznaczone są skanseny |
|
|
|
|
|
1 Poznań Muzeum Archeologiczne w Poznaniu ul. Wodna 27 Siedzibą muzeum od 1967 r. jest XVI-wieczny, renesansowy pałac przebudowany z kilku gotyckich kamienic przez rodzinę Górków. Muzeum założone zostało w połowie XIX w., najpierw jako Muzeum Starożytności Polskich i Słowiańskich. Po włączeniu zbiorów kolekcji Muzeum Prowincjonalnego w Poznaniu powstał Dział Prehistoryczny Muzeum Wielkopolskiego, przekształcony w połowie XX w. w Muzeum Archeologiczne. Stałe ekspozycje dokumentują pradzieje Wielkopolski oraz Sudanu i starożytnego Egiptu (obelisk Ramzesa II ustawiony na dziedzińcu Muzeum) 2 Gniezno Muzeum Początków Państwa Polskiego ul. J. Kostrzewskiego 1 Jako samodzielna placówka istnieje od 1983 r. (wcześniej – Oddział Muzeum Archeologicznego w Poznaniu). Prezentuje historię i kulturę pierwszych wieków istnienia państwa polskiego, dokumentuje historię średniowiecznego Gniezna, kulturę materialną jego mieszkańców od X do XVI w., a także malarstwo tematycznie związane z dynastią piastowską. Wystawy czasowe najczęściej związane są z średniowieczną historią Gniezna. 3 Kalisz Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej ul. Kościuszki 12 Jedna z najstarszych placówek muzealnych w Polsce. Pod obecną nazwą istnieje od 1914 r. Powstało w wyniku połączenia kilku podobnych placówek. Zbiory z zakresu archeologii, etnografii, historii i sztuki. 4 Grodzisk Wielkopolski Muzeum Ziemi Grodziskiej ul. 22 Stycznia W eklektycznym, XIX-wiecznym pałacu zbiory ilustrujące miejscowe tradycje (m.in. piwowarską) oraz historię miasta i okolic. 5 Jarocin – Muzeum Regionalne Rynek 1 W XVIII-wiecznym ratuszu z podcieniami. Zbiory z zakresu archeologii, etnografii i sztuki. 6 Kępno – Muzeum Ziemi Kępińskiej ul. Kwiatowa 30 Zbiory archeologiczne od neolitu do późnego średniowiecza. Prezentuje tradycje (m.in. piwowarską) oraz historię miasta i okolic. 7 Konin – Muzeum Okręgowe ul. Muzealna 6 Zamek z XV w., po generalnym remoncie w 2 poł. XX w. W piwnicach znajduje się stała ekspozycja archeologiczna. 8 Kościan – Muzeum Regionalne Rynek 1 W klasycystycznym Ratuszu prezentowane są znaleziska archeologiczne z terenu miasta i jego okolic. 9 Krotoszyn Muzeum Regionalne im. H. Ławniczaka ul. Mały Rynek 1 W XVIII-wiecznym budynku poklasztornym, na 1-szym piętrze ekspozycja poświęcona historii miasta od XV w. 10 Leszno – Muzeum Okręgowe Plac dr. Metziga 17 Zbiory archeologiczne związane z dziejami regionu od neolitu po czasy średniowieczne. 11 Piła Muzeum Okręgowe im. St. Staszica ul. Browarna 7 W XIX-wiecznym, klasycystycznym pałacu w dziale archeologii eksponowana są m.in. ozdoby z brązu, ceramika kultury łużyckiej i pomorskiej. 12 Pleszew – Muzeum Regionalne ul. Poznańska 34 W zajeździe pocztowym z lat 30-tych XIX w. gromadzone są zbiory z zakresu archeologii, etnografii, historii i sztuki tego regionu. 13 Pyzdry – Muzeum Regionalne ul. Kaliska 25a Siedzibą muzeum jest średniowieczny kościół franciszkański (XIII w), przebudowany w XVIII w. na barokowy. Ekspozycje poświęcone są dziejom miasta i okolic od XI do XV w. 14 Słupca – Muzeum Regionalne ul. Warszawska 34 Siedziba muzeum – willa z okresu międzywojennego. Zbiory ilustrują historię i kulturę materialną ziemi słupeckiej, od kultury łużyckiej po czasy średniowiecza. 15 Szamotuły Muzeum Ziemi Szamotulskiej ul. Wroniecka 30 Główną siedzibą muzeum jest zamek Górków, wzniesiony w XVI w., przebudowany w XVIII i XIX w., w latach 70-tych XX w. regotycyzowany. Do zespołu muzealnego należy także baszta, oficyna oraz XIX-wieczny spichlerz, w którym mieści się ekspozycja zbiorów archeologicznych z terenu budowy gazociągu tranzytowego. 16 Śrem – Muzeum Śremskie ul. Mickiewicza 89 Ekspozycja archeologiczna związana z prahistorią miasta i okolic – od znalezisk w czasie badań cmentarzyska kultury łużyckiej po przedmioty dokumentujące historię grodu z X/XI w. 17 Uzarzewo Muzeum Przyrodniczo-Łowieckie W pałacu z XIX w. ekspozycja ilustrująca historię łowiectwa od najdawniejszych czasów odtworzoną ze znalezisk archeologicznych. 18 Złotów – Muzeum Ziemi Złotowskiej ul. Wojska Polskiego 2a Muzeum mieści się w XVIII-wiecznym domu szachulcowym. Zbiory archeologiczne ilustrują pradzieje regionu krajeńskiego, m.in. kulturę pomorską. |
|
|
1 Poznań
1 Ostrów Tumski
17 2 Uzarzewo Z Poznania w kierunku Gniezna. Na skrzyżowaniu za Kobylnicą w prawo. Pomiędzy drogą Uzarzewo-Biskupice a lasem, na wzniesieniu, wczesnośredniowieczne grodzisko ze śladami wału obronnego i fosy. 3 Góra Z Uzarzewa drogą przez most na Cybinie, przez Jankowo. Na północny-zachód od wsi, na brzegu jeziora Górskiego, na krawędzi stromego wzniesienia, wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem obronnym, podwójnym od strony rzeki. 4 Iwno Przez Kostrzyn autostradą w stronę Wrześni, za miastem w lewo. Na zachód od Iwna, na północ od rzeki Cybiny, w widłach dwu strumieni (b.n.), wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem i fosą. 5 Siekierki Wielkie Powrót do autostrady w kierunku Poznania, za Kostrzynem zjazd w lewo. Na północny-zachód od wsi, w lesie na wzniesieniu ślady średniowiecznego grodu. 6 Trzek Drogą w kierunku wsi Mały Trzek. Na południowy-zachód od wsi, po prawej stronie szosy w kierunku Kostrzyna, pośród pól, wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem obronnym i fosą, z wejściem od strony północnej .
Z Trzeku przez Czerlejno, Klony, Sokolniki. Na zachód od wsi, pomiędzy autostradą a torami kolejowymi, w rozlewisku rzeki późnośredniowieczne grodzisko (zamek obronny) z wałem i fosą. 8 Gułtowy Z Siedlec na południowy-wschód. Na północny-zachód od wsi, na skraju lasu przed torami kolejowymi późnośredniowieczne grodzisko stożkowate. 9 Giecz
10 Chłapowo Z Giecza na północ, w kierunku Środy Wkp. Ok. 1 km za wsią, w lesie przy drodze do Dominowa, nad zakolem rzecznym późnośredniowieczne grodzisko. 11 Dzierznica Powrót do Giecza i w kierunku Nekli. Na wschód od wsi na wzgórzu późnośredniowieczne grodzisko. 12 Grzybowo Z Dzierżnicy przez Stroszki, do autostrady Poznań-Września, stąd na północny-zachód przez Gutowy Małe. Dobrze zachowane grodzisko w Grzybowie, to pozostałość po jednym z największych na ziemiach Polan grodzie książęcym z przełomu X i XI w. 13 Małachowo Z Grzybowa na północ, przez Królewiec, Karsewo. Ok.1 km za wsią, przy południowo-wschodniej granicy pól byłego PGR, wczesnośredniowieczne grodzisko z przylegającym do niego podgrodziem. 14 Ostrowite Do Witkowa, na skrzyżowaniu do Chładowa, stąd przez Ćwierdzin do wsi Ostrowite Prymasowskie, dalej drogą wokół południowego brzegu jeziora Ostrowickiego. Na północny-zachód od wsi, na wyspie, grodzisko kultury łużyckiej, otoczone wałem. W obrębie jego południowej części pozostałości po wzniesionym tu później wczesnośredniowiecznym gródku. 15 Kamieniec Na północny-zachód, przez Trzemżal. Na półwyspie przy wschodnim brzegu jeziora Kamienieckiego wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem obronnym. Od północy, przez podmokłe łąki, wiedzie grobla stanowiąca starożytną drogę dojazdową. 16 Luboń Powrót do Trzemżalu, stąd w kierunku Zielenia, na skrzyżowaniu wzdłuż zachodniego brzegu jeziora Popielewskiego. Na północnym brzegu jeziora, na południe od skrzyżowania kolei Inowrocław-Trzemeszno, na południowym stoku głębokiego parowu, wczesnośredniowieczne grodzisko o nazwie Pierdasko. 17 Trzemeszno Z Lubonia w kierunku Gniezna.Na miejscu neolitycznej osady w X w. został wzniesiony gród obronny. Od XII w. rozwój Trzemeszna wiąże się z zakonem kanoników regularnych, którzy wznieśli tu klasztor i kościół. Z przebudowanego w XVIII w. w stylu barokowym zachowały się dwie wieże, a w podziemiach mury romańskiej świątyni. 18 Jankowo Dolne
2 19 Gniezno Na Górze Lecha, w sąsiedztwie jezior Jelonek i Świętego, wzniesiono gród, który składał się z właściwego grodu w części północnej, podgrodzia w części południowej i przylegającej do podgrodzia osady przygrodowej. W połowie IX wieku osadę przygrodową podzielono na dwie części – północna została otoczona wałem drewniano-ziemnym, a południowa palisadą (w X w. zastąpioną wałem drewniano-ziemnym) i fosą. Powstał gród z trzema obronnymi podgrodziami. Początki tego założenia datowane są na XII w., ale wcześniej funkcjonował tu ośrodek kultu pogańskiego, który odgrywał dużą rolę w życiu Polan. Gniezno było stolicą państwa Piastów. 20 Łubowo Przez Gniezno w kierunku Poznania. Na północny-zachód od Łubowa, wśród łąk, w zakolu rzeki Mała Wełna, wczesnośredniowieczne grodzisko otoczone wałami obronnymi i fosą.
Z Łubowa w kierunku Poznania, przed jeziorem Lednickim zjazd w prawo do Dziekanowic. Mieści się tu Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Dziekanowice leżą na terenie Wielkopolskiego Parku Etnograficznego. Jezioro Lednickie otacza Lednicki Park Krajobrazowy. Na największej wyspie jeziora, niegdyś połączonej z lądem mostem, grodzisko z wałem i ruinami kamiennego założenia pałacowego z przylegającą kaplicą. Są to pozostałości rezydencji piastowskiej, wzniesionej na przełomie X/XI w. na terenie wcześniej już istniejącego grodziska. Na wyspie obok (tzw. Ledniczce) późnośredniowieczne grodzisko stożkowate. 22 Imiołki
23 Kłecko Z Imiołek na północ, przez Kamionek. Między jeziorem Gorzuchowskim a Kłeckim, na północ od mostu przez Wełenkę, na podmokłych łąkach przy drodze do Janowca, pozostałości grodziska z IX-X w. 24 Moraczewo
25 Pobiedziska Z Węglewa na południe. Na północny-zachód od miasta, na półwyspie (pierwotnie wyspie) zanikającego jeziorka, wczesnośredniowieczne grodzisko i ślady późniejszego, być może dworu obronnego. |
|
|
|
|
|
|
|
|
1 Koziegłowy Z Poznania w kierunku Murowanej Gośliny. Na zachód od wsi, po lewej stronie torów kolejowych, w zakolu Warty, na wysuniętej na nią łasze (pierwotnie wyspie), wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem otwartym w stronę lądu. 2 Głęboczek Dalej do Murowanej Gośliny i na zachód w kierunku Boduszewa. W dolinie rzeki płynącej przez rezerwat florystyczny, na wzniesieniu na prawo od drogi, późnośredniowieczne grodzisko lub dwór obronny. 3 Turostowo
4 Glinno Powrót do Kiszkowa, na północ przez Rybno, w Jagiewnicach w lewo. Na północ od wsi, przy drodze do Kakulina, na wzgórzu po lewej stronie rzeki Mała Wełna, późnośredniowieczne grodzisko. 5 Jabłkowo Na południowy-wschód do Jagiewnic, i ok. 2 km drogą do Kuszewa. Po prawej stronie, na skraju lasu, późnośredniowieczne grodzisko stożkowate. 6 Przysieka
7 Wągrowiec Miasto w swojej historii ściśle związane jest z dziejami zakonu cysterskiego z Łekna, który w XIV w. zakupił wczesnośredniowieczną osadę o nazwie Prostynia, leżącą na wyspie między rzekami Wełną, Nielbą i Strugą, budując tu kościół i klasztor, do którego przenieśli z Łekna swoją siedzibę. Po kasacji opactwa w 1863 r., kościół pełnił funkcję parafialnego, a w budynkach klasztornych mieściły się sąd i więzienie, później szkoła. 8 Łeknieński kompleks osadniczy Z Wągrowca na północ, w kierunku Kcyni. Do kompleksu osadniczego, którego ślady osadnicze sięgają neolitu, należą wsie Łekno, Tarnowo Pałuckie, Bracholin oraz zespół jezior rynny łeknieńsko-bracholińsko-rgielskiej Kaliska. Do Tarnowa Pałuckiego drogą wzdłuż południowego brzegu jeziora Rgielskiego. Osada należała do cystersów z Łekna, którzy wznieśli tu drewniany kościół. W jego miejscu wybudowano w XIV w., także drewniany, kościół istniejący do dziś. Na południowy-zachód od miasta, wśród podmokłych łąk, na wschodnim brzegu jeziora Łeknieńskiego gródek stożkowaty otoczony wałem i fosą. Datowany na 2. poł. XIII w. – koniec XIV w. stanowiłł własność Pałuków. Największe jednak znaczenie dla tego kompleksu miała osada w Łeknie (na zachód od miasta), gdzie od wczesnego średniowiecza mieściły się kolejno gród plemienny, gród państwowy z romańską rotundą, klasztor cysterski oraz cmentarzysko z kaplicą cmentarną. Po przeniesieniu opactwa cysterskiego do Wągrowca, osada przestała istnieć. Prowadzone są tu badania archeologiczne, które odsłoniły konstrukcje obwałowań, fundamenty kościoła klasztornego oraz rotundy. 9 Smuszewo
10 Danabórz Ze Smuszewa na zachód do Wiśniewa, stąd przez Łukowo i Brzeźno Stare. Na północno-wschodnim brzegu jeziora Grylewskiego, na cyplu-półwyspie jeziora, bezpośrednio nad jego brzegiem, późnośredniowieczne grodzisk z wałem i fosą oraz pozostałością fundamentów murowanej wieży obronnej. 11 Laskownica Mała Z Danaborza na zachód do Kopaszyna i na północny-wschód przez Grylewo w kierunku Gołańczy. Na północ od wsi wczesnośredniowieczne grodzisko pierścieniowate z dookolnym wałem. 12 Gołańcz Dalej na północny-wschód. Na północno-wschodnim brzegu jeziora Smolary ceglana wieża i pozostałości murów obronnych gotyckiego zamku rodu Pałuków. 13 Smogulec
14 Czesławice Powrót do Potulina. stąd na zachód przez Jeziorki. Na polach, od południowej strony parku dworskiego, średniowieczne grodzisko stożkowate. 15 Margonin Z Czesławic na południe do szosy Gołacz-Margonin, na skrzyżowaniu w prawo. Za miastem, na wschodnim brzegu jeziora Margonińskiego, stożkowe grodzisko z wałem i fosą, z wejściem od strony jeziora. 16 Oporzyn Z Margonina w kierunku Wągrowca. Na północnym brzegu jeziora Oporzyńskiego, z wałem obronnym od strony lądu, późnośredniowieczne grodzisko stożkowate. 17 Żoń Dalej w kierunku Wągrowca. Od południowo-wschodniej strony kościoła, na brzegu jeziora, otoczony od lądu głęboką fosą, stożkowaty gród, który w XIII i XIV w. był kasztelanią. 18 Rogoźno
|
|
|
1 Miasteczko Krajeńskie Z Piły drogą nr 10, w Grabownie na północ. Na wzgórzu, na północny-zachód od kościoła, w starodrzewie, wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem i fosą. 2 Wolsko Z Miasteczka Krajeńskiego na Stare Brzostowo, stąd w lewo drogą do wsi. W miejscu osady z okresu rzymskiego, wczesnośredniowieczne grodzisko wyżynne z wałem. 3 Osiek n. Notecią Skansen archeologiczno-etnograficzny Z Wolska przez Dworzakowo, Nową Dębówkę, wzdłuż linii kolejowej Piła-Nakło-Bydgoszcz. Na skraju wsi, w dolinie rzeki Łobżonki, na miejscu ciałopalnego cmentarzyska sprzed 2.500 lat, na powierzchni ponad 20 ha, prezentacja znalezisk archeologicznych z tego miejsca oraz obiektów wielkopolskiego budownictwa wiejskiego wraz z wyposażeniem. Skansen jest oddziałem Muzeum Okręgowego w Pile. 4 Wyrzysk Powrót do szosy Piła-Nakło i na wschód. Na południowo-wschodnim skraju miasta, na stromym cyplu morenowym w zakolu rzeki Łobżonki, porośnięte drzewami, wczesnośredniowieczne grodzisko z fosą zwane Czubatka. 5 Wysoczka
6 Gromadno Powrót do szosy Piła-Nakło i w kierunku Wyrzyska, za Kosztowem w stronę Łobżenicy, w Falmierowie w lewo. Na półwyspie, wałami wysunięte w stronę jeziora, wczesnośredniowieczne grodzisko. 7 Krajenka Z Gromadna do Łobżenicy, stąd na zachód, przez Buntowo (ślady wczesnośredniowiecznego grodziska) do Krajenki. Na szczycie wzniesienia nad rzeką Głomią, średniowieczne założenie zamkowe z XV w. Do dzisiaj przetrwały od strony południowo-wschodniej fundamenty budowli zamkowej. 8 Klukowo
9 Stawnica Przez Złotów na północ, drogą wzdłuż doliny rzeki Głomi. Ok. 3 km od wsi, na tzw. Zamkowej Górze, pozostałości wczesnośredniowiecznego grodziska otoczonego wałami. 10 Trudna Ze Stawnicy na północ, przez Starą i Nową Wiśniewkę. Grodzisko z IX-X w., usytuowane przy południowym, stromym brzegu jeziora Główno. Dobrze zachowany wał obronny z fosą, otwarty od strony jeziora. 11 Kiełpin Na północ w kierunku Radwanicy, drogą nad rzeką Dobrzynką, przed Kiełpinem, w lesie na szczycie Góry Zamkowej, wczesnośredniowieczny gród obronny otoczony wałami i fosą. 12 Tarnówka
|
|
|
TRASA 4
|
|
|
15 1 Szamotuły
2 Jastrowo Z Szamotuł na południowy-zachód do Gałowa-Majątku, stąd na zachód do Jastrowa. Na zachód od wsi, w lesie na suchej polanie w pobliżu leśniczówki, wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem i fosą, zwane Kopcem Jastrowskim. 3 Wronki Powrót do Szamotuł, stąd główną szosą na północny-zachód. Wronki prawa miejskie uzyskały w XIII w. – z tego czasu pochodzi, przebudowany w XV w. gotycki kościół. 4 Chojno Z Wronek na zachód, przez Popowo, Lubowo. Za wsią, po lewj stronie szosy, na wzniesieniu porośniętym lasem wczesnośredniowieczne grodzisko z wałami i fosą. 5 Wróblewo
6 Piersko Z Wróblewa na południowy-wschód do Ostrorogu i na południe przez Otorów. Na wschód od folwarku, na jednej z wysp jeziora Bytyńskiego wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem i podwójną fosą. 7 Komorowo Na drugiej wyspie Jeziora Bytyńskiego, zwanej Wyspą Komorowską lub Grodem, grodzisko kultury łużyckiej 8 Młodasko Z Pierska powrót do Bytynia. Przy zachodnich zabudowaniach wsi, na południe od szosy, wczesnośredniowieczne grodzisko z zachowanymi śladami dookolnej fosy. 9 Przybroda Z Młodaska przez Kaźmierz do Przybrody. Na wschód od stacji kolejowej, tuż przy torze kolejowym Rokietnica-Pniewy, grodzisko otoczone fosą, wzniesione we wczesnym średniowieczu. 10 Objezierze Z Przybrody do Cerekwicy, stąd przez Pamiątkowo, Nieczajną. Na zachód od wsi, na prawym brzegu rzeki Samicy, przy północnym brzegu osuszonego dziś jeziora, grodzisko kultury łużyckiej. 11 Ostrów Radzimski Z Objezierza przez Oborniki, Łukowo, Żerniki do Uchorowa. Na południowym skraju rezerwatu „Śnieżycowy Jar“, na półwyspie wcinającym się w Wartę, wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem i fosą, dodatkowo od strony lądu oddzielone podwójnym wałem. |
|
|
|
|
|
1 Bnin
2 Ostrowieczno Z Bnina na południe przez Śrem do Dolska, stąd na wschód do Ostrowieczka. Na wyspie jeziora Ostrowieczno (na północny zachód od jeziora Dolskiego, grodzisko kultury łużyckiej z wczesnej epokę żelaza. 3 Cichowo Powrót do Dolska, na zachód do Łagowa i na północ wzdłuż brzegu jeziora Mórko. Na cyplu przy jego północnym brzegu, w zaroślach, pozostałości grodziska kultury łużyckiej (700-550 r. p.n.e.). 4 Daleszyn (fot. poniżej)
5 Siemowo Z Daleszyna przez Stary Gostyń i Kosowo. Na północ od wsi, przy brzegu kanału Obrzańskiego zniszczone grodzisko z IX-X w. Zachował się fragment wału z piasku i kamienia, pierwotnie z wejściem od północno-wschodniej strony.
6
Łoniewo
Z Siemowa na zachód przez Nowy Bolęcin, Karchowo, Górzno, Frankowo. Na półwyspie przy południowym brzegu Jeziora Łoniewskiego, wczesnośredniowieczne grodzisko oddzielone od lądu głęboką fosą. 7 Drzeczkowo Z Łoniewa na północny-wschód przez Osieczną, stąd na północ. Na południe od dawnego dworu, na łąkach przy prawym brzegu strumienia wpadającego do małego jeziorka b.n. (od północy jezioro Woniewskie), na wyżynnym cyplu odciętym od reszty wzniesienia wałem, wczesnośredniowieczne grodzisko. 8 Bruszczewo
9 Przysieka Polska Z Bruszczewa na zachód przez Śmigiel i na północ w kierunku Kościanu. W zachodniej stronie wsi, w pobliżu torów kolejowych, relikty wczesnośredniowiecznego grodu. 10 Czacz Na zachód od Przysieki Polskiej. Za mostem na Samicy, po lewej stronie szosy z Kościan do Leszna, w zaroślach, ślady po wczesnośredniowiecznym grodzisku. Natomiast ok.1 km na wschód od niego, relikty późnośredniowiecznego grodu stożkowatego.
Z Czacza na północ. Na południe od Starego Białcza, na gruntowej drodze z Białcza do Czaczyk, średniowieczne grodzisko z podwójnymi wałami i głęboką fosą. 12 Siekówko Ze Starego Białcza na południowy-zachód przez Księgniki, Wilkowo Polskie, w Śniatach na południe do Kluczewa i na prawo przez Siekowo. Po prawej stronie drogi do Siekówka, na skraju lasu nad Kanałem Obrzańskim, wczesnośredniowieczne grodzisko z wałami i fosą oraz podgrodziem od strony północno-wschodniej. 13 Łęki Małe Powrót do Siekowa i na północ do Ziemina, stąd na wschód przez Reńsko, Kotusz i na północ przez Łęki Wielkie. Na szczycie garbu polodowcowego równoległego do rzeki Mogielnicy, cztery, usytuowane w rzędzie kurhany, przebadane archeologicznie. Zostały wzniesione przez ludność kultury unietyckiej we wczesnej epoze brązu (1700-1500 lat p.n.e).
Z Łęk Małych w kierunku Kościana. Pośród podmokłych łąk, na zachód od wsi i na południe od drogi Kościan-Grodzisk, grodzisko datowane na VI-X wiek. Założenie na powierzchni ok. 3 ha, z fosą i przylegającym od wschodu podgrodziem. 15 Kurza Góra Na południe od Kościan, w rozlewisku Kanału Kościańskiego, na zachód od wsi Kurza Góra, wczesnośredniowieczne grodzisko otoczone wałem z czytelnymi śladami podwójnej fosy. 16 Nielęgowo
17 Jurkowo Z Nielęgowa na południowy-wschód przez Gryżynę, Januszewo. W rozlewiskach Kanału Kościańskiego grodzisko kultury łużyckiej. 18 Czerwona Wieś Z Jurkowa na południowy-wschód przez Krzywin i ok. 2 km na zachód w kierunku Osiecznej. Za mostem na Kanale Kościańskim, na południe od wsi, grodzisko kultury łużyckiej ze śladami wałów obronnych otoczonych fosą |
|
|
|
|
|
1 Koźmin
Jedno z najstarszych
miast Wielkopolski – prawa miejskie uzyskało w XIII w. Na
południowy-zachód od rynku, we wczesnym średniowieczu, został wzniesiony
zamek oddzielony od miasta stawem. Pozostałością po wielokrotnie
przebudowywanym zamku jest ceglana wieża z jego zachodniej strony. Z Koźmina na południe w kierunku Krotoszyna. Na wschód od szosy grodzisko z X w. zwane Wzgórzyskiem, z wałem i głeboką fosą. 3 Chachalnia Z Czarnego Sadu przez Krotoszyn i dalej na południe drogą do Sulmierzyc. Za strumieniem w kompleksie leśnym w lewo lokalną drogą i do ściany lasu. Na przylegających do niego łąkach bardzo dobrze zachowane grodzisko, pochodzące z X/XI w. 4 Golejewko Z Chachalni na północny-zachód przez Zduny do Baszkowa, stąd na południowy-zachód przez Jutrosin, Dubin, Pakosław. Za Golejewem, na lewym brzegu rzeki Szpatnicy relikty wczesnośredniowiecznego grodu kasztelańskiego, zwane Czachą lub Uroczyskiem. 5 Sarnówka Z Golejewka na zachód przez Chojno (na południe od Miejskiej Górki). Na północnym krańcu miasteczka, przy torach kolejowych, otoczone fosą zasilaną wodą z przepływającego tu strumienia, wczesnośredniowieczne grodzisko zwane Kopcem.
Z Sarnówki na
północny-zachód przez Zakrzewo, Kawcze, Sowiny. Na południowy-wschód od
Pońca, na wzniesieniu przeciętym drogą do Śmiłowa, po jej obydwu
stronach widoczne zarysy wałów wczesnośredniowiecznego grodziska. Z Pońca na południowy-zachód przez Dzieńczynkę. Na południe od wsi, przy drodze w kierunku Rokosowa, na nizinie w rozwidleniu rzek Samicy i Rowy Polskie, wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem i fosą. 8 Leonów
9 Mokronos Z Leonowa na południowy-wschód do Borzęciczek i dalej przez Serafinów. Na wschód, przy leśnej drodze, grodzisko z wysokimi wałami, datowane na X/XI w. 10 Stary Gród Z Mokronosu na południe przez Kromolice do Wyganowa, stąd na wschód. Na południowy-zachód od wsi, przy ujściu cieku wodnego do rzeki Orla, wczesnośredniowieczne grodzisko kasztelańskie. |
|
|
|
|
|
Na przełomie er
istniało tu wyraźne skupisko osadnicze przy przebiegającym wzdłuż Prosny
ważnym szlaku handlowym, zwanym bursztynowym. Kalisz posiada najstarszą
metrykę źródłową – na mapie Ptolomeusza z I wieku jest zaznaczona nazwa
„Kalisia“ Najstarszy, zlokalizowany w południowej części Kalisza, na podmokłych łąkach, gród funkcjonujący od IX do XIII w. W północno-wschodniej części grdziska odkryto fragmenty kolegiaty św. Pawła oraz fundamenty wieży obronnej. W miejscu drewnianego, wzniesionego w XVIII w. kościoła p.w. Św. Wojciecha w XII w. istniała świątynia pełniąca funkcję kościoła grodowego do czasu, kiedy w połowie XIII w., na wyspie okolonej wodami Prosny, lokowano nowe, warowne miasto otoczone murami obronnymi, z nieistniejącym już dziś zamkiem wybudowanym przez Kazimierza Wielkiego. W system obronny miasta został włączony również klasztor o.o. Franciszkanów, który odbudowany po pożarze miasta w XVII w. i ponownie w XVIII w., w dużej części zachował swoją gotycką sylwetkę. Średniowiecznymi świątyniami Kalisza są przylegający do murów obronnych kościół p.w. Wniebowzięcia NMP, wymurowany w XIV w. na miejscu XIII-wiecznego, drewnianego i przebudowany w XVIII w., XIV-wieczny kościół p.w. Św. Mikołaja, odbudowywany po wielokrotnych pożarach, oraz pobernadyński kościół o.o. Jezuitów z XV w. z XIII-wieczną przebudową z zabudowaniam klasztornymi wymurowanymi w XVI w. w miejsce drewnianych. W tym samym czasie także obecną sylwetkę z elementami renesansowymi (m.in. attyka) uzyskał kaliski ratusz wybudowany w XIV w. 2 Ociąż Z Kalisza na południowy-zachód do Skalbmierzyc, stąd na zachód. Ok. 1,5 km za stacją kolejową, pośród łąk, bardzo dobrze zachowane dwuczłonowe grodzisko z X/XI w., zwane Lisią Górą. 3 Grodzisko Z Ociąża na północ przez Sobótkę do Pleszewa i dalej na północ przez Lenartowice. Na północnym krańcu wsi duże grodzisko kultury łużyckiej, przystosowane dla potrzeb obronnych państwa piastowskiego w X w. 4 Królików Z Grodziska na północ do Chocza, stąd na północny wschód przez Nowy Olesiec. Na północny-zachód od kościoła, w dolinie Czarnej Strugi, średniowieczne grodzisko pierścieniowate, otoczone wałami oraz szeroką i głęboką fosą, nazywane Okopem. 5 Jarantów Z Królikowa na południe, przez Lipce, Jarantów Kolonię. Na północny-zachód od wsi, wśród łąk, nad Czarną Strugą otoczone wysokimi wałami grodzisko, zwane Szańcem Szwedzkim lub Łysymi Górami, datowane na X/XI w. |
|
|
|
|
|
1 Nowe Miasto n. Wartą
2 Żerków Z Nowego Miasta na wschód. Na południe od miasteczka, na lewym brzegu rzeki Lutyni, otoczone dwoma koncentrycznymi wałami i fosami późnośredniowieczne grodzisko zasiedlone w XIV-XVI w. 3 Spławie Z Żerkowa na północ przez Brzostków, Szczonów do Nowej Wsi Podgórnej, stąd na wschód. Obok zabudowań gospodarstwa Wodzisko, po południowej stronie drogi, grodzisko z wczesnej epoki żelaza przebadane archeologicznie.
Ze Spławia na północny-wschód. Na podmokłych łąkach, w widłach rzeki Prosny i Warty grodzisko kultury łużckiej i prawdopodobnie wczesnośredniowieczne oraz relikty przylegającego do niego podgrodzia. 5 Samarzewo Z Tarnowej na północ przez Pyzdry, Pietrzyków, za mostem w lewo i polną drogą wzdłuż Wrześnicy. W pradolinie Warty pozostałości grodu z 1. poł. X w. Otoczony wałem drewniano-ziemnym i płytką fosą od wschodu i północy, sąsiadował z dwoma otwartymi osadami. Funkcjonował krótko – jak wiele plemiennych grodów Wielkopolski został spalony przez Piastów w X w. 6 Graboszewo Ze Smarzewa na północny-zachód do Sokolnik, Gałązewic i wiaduktem do Graboszewa. Na wschód od szosy Graboszewo-Krępkowo, wśród pól uprawnych, wczesnośredniowieczne grodzisko pierścieniowate otoczone rowem, zwane Urbał lub Zamczysko. 14 7 Słupca Z Graboszewa na północny-wschód do Chwalibogowa i na północ przez Skarboszewo, Bielawy. Na północny-wschód od miasta, na wyspie Jeziora Słupeckiego relikty grodziska kultury łużyckiej ze śladami wałów, z przedwalem od strony południowej i wschodniej. 8 Ląd Ze Słupcy na południe do Ciążenia, stąd na wschód. W pradolinie Warty, w odległości około 2 km na południe od klasztoru pocysterskiego założonego przez Mieszka III Starego, na rozległej kępie zwanej Rydlową Górą, pozostałości wczesnośredniowiecznego grodu, założonego w IX/X wieku, ok. 940 roku przyłączonego do państwa piastowskiego i znacznie rozbudowanego. Zachowały się z niego pozostałości wału, a od północy ślady fosy. Gród był jednym z najważniejszych ośrodków piastowskich, siedzibą kasztelanii. Od północy i południa sąsiadował z dwoma osadami otwartymi. Prawdopodobnie w XI w. osada "południowa" została otoczona wałem i włączona w obręb zespołu grodowego. Na terenie grodziska odkryto elementy architektoniczne związane z kościołem p.w. Św. Andrzeja, a na terenie osady przylegającej od północy relikty świątyni, p.w. Św. Piotra. Przy obu kościołach a także w najbliżej okolicy grodziska i na terenie osad, odkryto wczesnośredniowieczne cmentarzyska. Z funkcjonowaniem grodu wiążą się także znaleziska dwóch skarbów monet, a rangę piastowskiego Lądu podkreśla bogata liczba zabytków (elementów uzbrojenia, ozdób i przedmiotów codziennego użytku), odkrytych podczas wykopalisk przeprowadzonych przez Muzeum Archeologiczne w Poznaniu. |
|
|
|
|
|
1 Powidz Najwcześniejsze ślady osadnictwa na tym terenie pochodzą z ok. 400 r. p.n.e., natomiast od X w. nad Jeziorem Powidzkim istniała osada, która w XIII w. uzyskała prawa miejskie. Przez miasto przebiegały szlaki handlowe, m.in. tzw. bursztynowy. Na wschód od obecnego rynku, na terenie ośrodka wczasowego nad jeziorem, zachowały się relikty późnośredniowiecznego grodu stożkowatego, zwanego Górą Zamkową. 2 Świętne Z Powidza na północny-wschód do Smolnik Powidzkich, stąd ok. 2 km w kierunku Słupcy i na północ wzdłuż wschodniego brzegu Jeziora Suszewskiego. Na północ od wsi Świętne, łużyckie grodzisko pierścieniowate z późnośredniowiecznym gródkiem stożkowatym, otoczonym rowem w jego północo-wschodniej części. Lokalnie grodzisko zwane jest Okopem. 3 Skansen Archeologiczny w Mrówkach
Dalej wzdłuż
wschodniego brzegu jeziora. W Mrówkach, miejscowości leżącej obok
Wilczyna (gród z XIV w.), archeolodzy, po zbadaniu stożkowatego kopca,
odnaleźli relikty grodziska z XII w., które zostało zniszczone podczas
najazdu krzyżackiego. Wyniki badań poz 4 Żółwieniec Z Mrówek do Wilczogóry i na wschód do Skulska, stąd na południowy-wschód przez Zygmuntowo, Koszewo. Na północnym krańcu Jeziora Ślesińskiego, przy zachodnim brzegu kanału Warta-Gopło, na wzniesieniu – pierwotnie wyspie – późnośredniowieczne grodzisko stożkowate z dwoma wałami, nazwane Przewłoką lub Zbójecką Wyspą. 5 Lubstówek (na fot.) Z Żółwieńca na południowy-wschód przez Ignacewo, Wierzelin. Na północny-zachód od Lubstówka, na zachodnim krańcu jeziora Lubostowskiego późnośredniowieczny gródek stożkowaty. |
|
|
|
|
|
Na zachód od miasta, na niewielkim, naturalnym wzniesieniu w dolinie Warty, na jej południowym brzegu, ruiny XIV-wiecznej warowni, niezależnej od miasta lokowanego w tym samym czasie. Prawdopodobnie fundamenty wieży odkryte w zachodniej części zamku, są pozostałością wzniesionej wcześniej niż zamek budowli. Zamek, zniszczony w czasie wojny ze Szwedami, nigdy nie odzyskał dawnej świetności i już w XVIII w. był ruiną. 2 Brudzew Z Koła na południe przez Ruszków, Cichów. Ok. 250 m od kościoła relikty XVII-wiecznego dworu obronnego z prostokątnymi wałami z pięciobocznymi bastionami na narożach. 3 Trzemsze
Z Brudzewa na
południe do Warenki, stąd na południowy-wschód prz 4 Ewinów (na fot.) Z Trzemsz na południe. Na wschód od wsi Ewinów, wśród łąk w dolinie Warty, wczesnośredniowieczne grodzisko nizinne z dwoma podgrodziami po północnej i południowej stronie, zwane Smulską Górą. 5 Wola Piekarska Z Ewinowa na południowy-zachód do Smulska i na południe przez Dąbrowicę, na skrzyżowaniu za wsią Czyste w lewo. Na wschód od drogi Skęczniew-Wola Piekarska; późnośredniowieczny gródek stożkowaty. |
|
|
|
|
WOJEWÓDZTWO
WIELKOPOLSKIE
Stolica
Wielkopolski z historią sięgającą IX w., kiedy na wyspie w rozlewiskach
Warty powstał gród Tumski, od X wieku jeden z najważniejszych grodów
stołecznych państwa polskiego. W XIII wieku stolicą z prawami miejskimi
stał się nowy gród otoczony murami obronnymi, wzniesiony na lewym brzegu
Warty, w obecnym obrębie Starego Miasta. Położony na skrzyżowaniu
szlaków handlowych, z rozwiniętym ośrodkiem rzemieślniczym w XV i XVI
w., był jednym z najpotężniejszych miast polskich. Ponad połowa Poznania
uległa zniszczeniu pod koniec II wojny światowej. Odbudowany i
rozbudowany, po wojnie powrócił do swojej historycznej świetności. Obok
najstarszej w Polsce świątyni na Ostrowie Tumskim, średniowiecznymi
obiektami architektury są tu przebudowany w XVIII w. Pałac Arcybiskupów,
gotycki kościół NMP, wzniesiona na początku XVI w. psałteria oraz
XVI-wieczna Akademia Lubrańskiego, jedna z pierwszych szkół wyższych w
Polsce. Na Starym Mieście, o średniowiecznym układzie urbanistycznym z
fragmentami murów obronnych z XIII w., przetrwała wzniesiona dla
dominikanów (późniejsza jezuicka) gotycka świątynia. Średniowieczną
proweniencję mają także klasztor bernardynów przekształcony w barokowy w
XVIII w., oraz przepiękny, przebudowany w stylu renesansowym w XVI w.
poznański ratusz. Natomiast w dzielnicy Śródka, włączonej w XVIII w. do
miasta, w XII w. został wzniesiony romański kościół Św. Jana
Jerozolimskiego, a w wieku XV gotycki kościół Św. Małgorzaty.
Średniowieczne są również relikty zamku obronnego, wzniesionego w XIV w.
na Górze Przemysława. Do najokazalszych budowli barokowych Poznania
należy kościół farny na Starym Mieście oraz Franciszkanów na Górze
Przemysława. 
Najstarsza
część Poznania, miejsce funkcjonowania czteroczęściowego zespołu
grodowego, bronionego potężnym wałem drewniano-ziemnym oraz ławą
kamienną. Podczas wykopalisk odkryto tu ślady babtysterium oraz
przedromańskiej katedry. W części książęcej grodu, obok istniejącego
dziś kościoła Najświętszej Marii Panny, odnaleziono relikty zespołu
pałacowego, pełniącego funkcję rezydencji piastowskiej. 
7
Siedlec
(na fot.)
Z
Gułtow na północny-wschód, przez Biskupiec. Przeszłość wsi sięga do X
w., kiedy została założona tu osada targowa, na terenie której w XII w.
zbudowano romański kościół. W pobliżu wsi, na zachodnim brzegu Moskawy,
grodzisko z dobrze zachowanym wałem zwane Grodziszczkiem, obecnie
rezerwat archeologiczny. Na jego terenie odkryto kamienne fundamenty
przedromańskiego palatium i rotundy, oraz relikty wtórnego założenia
kościoła Św. Jana Chrzciciela. Do grodziska prowadziła przez bagna i
Moskawę droga-grobla. Giecz był ważnym grodem Wielkopolski za czasów
Piastów. 
Dalej
w kierunku Gniezna ok. 5 km, zjazd w lewo. Na zboczu nad rozlewiskiem
rzeki Wełny wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem z przylegającym do
niego podgrodziem. 
21
Ostrów Lednicki 
Przez
Siemianowo, Waliszewo, drogą wokół jeziora Lednickiego. Na zachodnim
brzegu jeziora, wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem i fosą, z
podgrodziem od strony północno-zachodniej. 
Z
Kłecka powrót przez Gorzuchowo, Sławno do Lednogóry. Ok. 200 m na północ
od drogi z Lednogóry do Węglewa dobrze zachowane grodzisko
wczesnośredniowieczne z wysokim wałem obronnym. 
Z
Głęboczka przez Dąbrówkę Kościelną do Kiszkowa, stąd na południe. Ok. 1
km za wsią, z lewej strony drogi, na półwyspie jeziorka,
wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem i fosą. 
Przez
Kuszewo, Popowo Kościelne, do szosy na Wągrowiec. Na północny-zachód od
jeziora Starskiego, na lewo od drogi do Siernik, wczesnośredniowieczne
grodzisko z wałem obronnym i fosą. 
Z
Łekna w kierunku Siedleczk, przez Kołybki, Mokronosy, stąd w stronę
Kujawek. Na północno-wschodnim brzegu jeziora Czeszewskiego, otoczone
bagnami, grodzisko kultury łużyckiej, datowane na 700-550 r. p.n.e.
Natomiast na południowo-wschodnim, wysokim brzegu jeziora, na miejscu
osady otwartej kultury łużyckiej drugie grodzisko z dookolnym wałem
wzniesione w IX w. 
Z
Gołańczy na północ przez Potulin. Ok. 2 km za wsią, po prawej stronie
drogi, vis a vis stawów, wczesnośredniowieczne grodzisko z reliktami
zamku obronnego. 
Dalej
do Wągrowca, stąd na południowy-zachód. Na północ od miasta, na prawym
brzegu rzeki Wełna pozostałości otwartego w stronę rzeki, a od lądu
otoczonego wałem i fosą, grodu datowanego na VIII-XIX w. Z racji
istniejącego tu dawniej cmentarza żydowskiego, nazywane jest także
Żydowską Górką. 
Z
Osieku do Wyrzysk i w kierunku Piły, następnie w prawo na Wysoką. Na
północ od wsi, na wzniesieniu, wczesnośredniowieczne grodzisko otoczone
wałami. 
W
kierunku Złotowa. Za Klukowem, na północny-zachód od wsi, nad brzegiem
rzeki Głomia, wczesnośredniowieczne grodzisko otoczone wałami otwartymi
w stronę rzeki. 
Z
Trudnej przez Radwanicę, Zygląg, z Górznej w kierunku Jastrowia i zjazd
w lewo na Piecewo, Osówkę. Na południowy-wschód od wsi, wśród podmokłych
łąk wczesnośredniowieczne grodzisko z wałem i fosą. 
Miasto
powstało z wczesnośredniowiecznej osady targowej, prawa miejskie
uzyskało na początku XIV w. Spalone pod koniec XIV w. przestało istnieć,
natomiast w obrębie dzisiejszego śródmieścia powstały nowe Szamotuły, z
drewnianym kościołem, na miejscu którego w XV w. wzniesiono gotycką
świątynię, i obronnym zamkiem w jego północnej części, przekształconym
przez Górków w gotycką rezydencję. Z dawnego założenia zamkowego
zachowała się XVI-wieczna, ceglana wieża. 
Z
Chojna przez Pakowle, na skrzyżowaniu w kierunku Kłodziska, za
Kłodziskiem w lewo. Po prawej stronie szosy w kierunku Strzyżna
wczesnośredniowieczne grodzisko z przylegającą do niego osadą.
Z
Poznania na południe przez Kórnik (zamek Działyńskich). Pośrodku
półwyspu na jeziorze Bnińskim pozostałości grodziska zamieszkałe go w
X-XIIIw, natomiast u nasady półwyspu relikty spalonej w 1233 roku wieży
zachowane w formie ściętego stożka. 
Z
Cichowa na zachód przez Bieżyń, stąd na południe przez Bielewo, Stężycę.
Na terenie rezerwatu „Torfowiska Źródliskowe“ dwa wczesnośredniowieczne
grodziska: pierścieniowate i na północ od niego stożkowaty gród.
(fot.
po prawej)
Z
Drzeczkowa na północ, przez Popowo Wonieskie, Karmin, Spławie. Na zachód
od wsi, na cyplu wcinającym się w dolinę rzeki Samica, osada obronna z
reliktami wałów oraz śladami fosy, datowana na początek epoki brązu. W
sezonie prowadzone są tu, otwarte dla zwiedzających, badania
archeologiczne. 
14
Bonikowo
(fot. po lewej)
Z
Kurzej Góry na południowy-wschód, wzdłuż Kanału Kościańskiego. Przed
zakrętem drogi, po jej prawej stronie, wczesnośredniowieczne grodzisko
oraz ślady wałów otaczających przylegającą do niego osadę przygrodową.
6
Poniec
(fot.)
Z
Karca na wschód przez Korbię, Posadowo do Pogorzeli, stąd na północ
przez Celestynów. Na południe od wsi, po lewej stronie drogi do
Siedmiardgowa, dwa wczesnośredniowieczne grodziska. 
3
Kalisz
Ślady
osadnictwa w okolicach Nowego Miasta pochodzą z przełomu er, ale
czytelną jego pozostałością jest usytuowane na północ od miasta
grodzisko z XI-XII w., zwane Zamczyskiem, z fosą i wysokim wałem. Po
połowie XII w. wzniesiony został na nim nie istniejący już zamek
Grzymułtowskich. 
4
Tarnowa
(fot.)
woliły
na zrekonstruowanie w połowie lat 70-tych XX w. grodu i udostępnienie
obiektu zwiedzającym. 
1
Koło
(na fot.)
ez
Jakubkę, Dąbrowę. Na wschód od zabudowań wsi gródek stożkowaty z
przełomu XIII/XIV w. otoczony fosą i wałem, nazywany Kopcem Krakusa i
Wandy.
