Bruszczewo - klucz do poznania epoki brązu w Wielkopolsce
- Szczegóły
- Opublikowano: poniedziałek, 25, lipiec 2011 13:26
- Janusz Czebreszuk, Johanes Muller
Obszary w dorzeczu środkowej Warty i Obry znane są ze spektakularnych znalezisk z początków epoki brązu. Do najbardziej znanych należą kurhanowe cmentarzysko grobów książęcych w Łękach Małych, liczne skarby wyrobów brązowych oraz osada obronna w Bruszczewie. Niestety nasza dotychczasowa wiedza na ten temat oparta była w całości na archiwalnych materiałach ze starszych badań, często pochodzących jeszcze z początku XX wieku.
Ostatnie wykopaliska związane z interesującą nas epoką miały miejsce w latach pięćdziesiątych XX wieku na cmentarzysku kurhanowym z Łęków Małych oraz w latach sześćdziesiątych tegoż stulecia w obrębie osady w Bruszczewie (miejsce to oznaczone jest jako stanowisko 5). Od tego czasu znacznie rozwinęły się rozmaite metody pomocnicze archeologii pozwalające na znacznie wnikliwsze poznanie różnych aspektów starożytnego osadnictwa, a i sama archeologia dysponuje dziś precyzyjniejszymi metodami pozyskiwania źródeł. Zaistniała więc potrzeba przeprowadzenia nowych wykopalisk poszerzających naszą wiedzę o te elementy. Najistotniejszymi z nich są nowe możliwości datowania bezwzględnego metodą 14C i dendrochronologiczną, informacje dotyczące gospodarki i relacji człowiek-środowisko (palynologiczne, archeozoologiczne, makroszczątkowe), możliwość bezinwazyjnego określenia zasięgu nawarstwień, pozyskiwanie nowych źródeł pozwalających rekonstruować kulturę materialną w tym także kwestię początków metalurgii brązu i wiele innych. Suma tych wiadomości pozwala wejrzeć w ogólniejsze zagadnienia takie jak gospodarka, struktura społeczna i dynamika zachodzących w niej zmian czy religia ludzi z początków epoki brązu.
Optymalnym miejscem do pozyskania tak różnorodnych i bogatych informacji jest mikroregion w północno–wschodniej części gminy Śmigiel z centralnie w nim położonym stanowiskiem w Bruszczewie. Jest ono usytuowane na cyplu wcinającym się w pokrytą, powstałymi zapewne współcześnie, torfami dolinę rzeki Samica, dopływu Obry.
Jak już wspomniano pierwsze badania wykopaliskowe w Bruszczewie , prowadzone pod kierownictwem mgr Z. Pieczyńskiego z Muzeum Archeologicznego w Poznaniu, odbyły się w latach 1964 - 1968. W ich efekcie zbadany został obszar 1265 m2, obejmujący wyłącznie centralną część stanowiska. Wówczas to po raz pierwszy obiekt ten został zinterpretowany jako, związana głównie z kulturą unietycką, otoczona wałem kamienno-ziemnym, osada obronna z początków epoki brązu. W jej obrębie, obok bogatego zbioru ceramiki, znalezione zostały też pozostałości miejscowej produkcji metalurgicznej, co jest o tyle ważne, że to jedyny warsztat metalurga znany z osady w całej tej kulturze. Przez długie lata osada z Bruszczewa znana była tylko z krótkich wzmianek i sprawozdań. Posiadała ona jednakże na tyle doniosłą wagę poznawczą, że mimo tak nielicznych informacji, uznano ją powszechnie za jedną z najważniejszych dla początków epoki brązu w tej strefie Europy.
W roku 1995 rozpoczął się drugi etap badań stanowiska w Bruszczewie realizowanych przez Instytut Prahistorii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Badania są kontynuowane do dziś. Od 1999 roku jest to projekt międzynarodowy, realizowany wspólnie przez Instytut Prahistorii UAM i Otto-Friedrich-Universität w Bambergu, przy współpracy Muzeum Archeologicznego w Poznaniu i aktywnym wsparciu władz samorządowych w Śmiglu i Kościanie. Kierują nim wspólnie autorzy niniejszego artykułu. Obie instytucje koordynują działania międzynarodowego i interdyscyplinarnego zespołu naukowców zajmującego się różnorodnymi zagadnieniami, m. in.: paleogeomorfologią, paleometaloznawstwem, dendrochronologią, archeozoologią, palynologią, analizami makroszczątkowymi, archeologią lotniczą czy tafonomią. Do roku 2004 zbadano powierzchnię 1870,5 m², co łącznie z poprzednimi wykopaliskami daje 3135,5 m² odsłoniętej powierzchni.
Pradziejowi osadnicy wykorzystywali to miejsce wielokrotnie. Zarejestrowano nieliczne ślady penetracji ludności mezolitycznej, obecność społeczności neolitycznych (kultury pucharów lejkowatych), osadę obronną z początków epoki brązu, stanowiącą najwyraźniejszą fazę zasiedlenia , osadę kultury łużyckiej, ślady pobytu z epoki wpływów rzymskich oraz nieliczne obiekty wczesnośredniowieczne.
Efekty dotychczasowych odkryć i analiz już teraz całkowicie przewartościowały naszą wiedzę o Bruszczewie, radykalnie podnosząc rangę naukową stanowiska. Na podstawie wykopalisk, systemu odwiertów oraz prospekcji geomagnetycznej możliwe było odtworzenie rozplanowania osady. Składały się na nią dwie części - na wzniesieniu, nazwana przez nas osadą centralną, i na torfowisku, na wschód od niego, określona jako osada dolna.
Osada centralna na wzniesieniu była otoczona dookolnym systemem podwójnych palisad o kolistym kształcie, średnicy około stu metrów. Rzędy pali, oddalone od siebie o około dwa metry, stanowiły zapewne lica ścian wału. Przestrzeń pomiędzy nimi wypełniona była prawdopodobnie ziemią. W niektórych przypadkach zachowały się dolne części palisad, wykonane wyłącznie z drewna dębowego, przydatne do analiz dendrochronologicznych. W północnej części odkryta została fosa, o zachowanej głębokości sięgającej czterech metrów i szeroka na dwadzieścia metrów, oddzielająca osadę od wysoczyzny. Można więc przyjąć, że w początkach epoki brązu istniała w tym miejscu sztuczna wyspa. Dzięki odwiertom i badaniom geomagnetycznym była możliwa lokalizacja dwóch wejść (bram?) prowadzących do osady. Oba usytuowane były w północnej części umocnień. Pierwsze było skierowane ku północnemu-zachodowi i prowadziło w stronę wysoczyzny, drugie, w części północno-wschodniej, łączyło osadę centralną z doliną rzeki i z osadą dolną. Kluczowym zadaniem przyszłych badań powinno być zbadanie przynajmniej jednego z nich.
W osadzie centralnej odkryto wiele nowych obiektów. Poza liczną ceramiką zawierały one bogaty zestaw wytworów i surowców organicznych, przydatnych w datowaniach bezwzględnych metodą 14C. W przypadku części z nich możliwe jest już teraz określenie funkcji. Obok obiektów mieszkalnych natrafiono na produkcyjne, związane z metalurgią czy wyrobem dziegciu (produkcją „smoły brzozowej”). Jak już wcześniej wspomniano bardzo ważne było znalezienie śladów odlewnictwa brązu. Odkryto kilkadziesiąt zabytków metalowych lub związanych z tym rękodziełem. Wśród nich były przedmioty pochodzące z wszystkich etapów wytwarzania i użytkowania wytworów z tego surowca, a mianowicie: fragmenty połamanego metalu (przygotowane do przetopienia), grudki szlaki i tzw. „łezki”, czyli zastygłe w trakcie wytopu krople brązu, przedmioty ze szwami odlewniczymi i stożkami wlewowymi, a więc nie wykończone po wytopie, oraz wytwory, zarówno w całości jak i w formie zużytej (np. wielokrotnie ostrzony sztylet, czy ułamki innych artefaktów). Zdobienie i forma naczyń ceramicznych oraz przedmiotów brązowych wskazują na rozległe powiązania kulturowe mieszkańców osady w Bruszczewie z różnymi regionami Europy Centralnej oraz z Kotliną Karpacką.
Niezwykle doniosłe wyniki przyniosły badania osady dolnej we wschodniej części stanowiska. Występujące tu nawarstwienia biogeniczne (torfowe) zachowały, co udało się stwierdzić na podstawie opracowywanych aktualnie dwóch profili palinologicznych, sekwencję warstw obejmującą cały holocen. Pozwala to odtworzyć zmiany środowiska w trakcie całych pradziejów i wczesnego średniowiecza. Odkryto tam również umocnienia z początków epoki brązu, składające się z dwóch równoległych plecionkowych „płotów" oraz z drewnianej ściany tworzącej najbardziej zewnętrzną linię umocnień. W warstwach pochodzących z tego samego okresu odkryto niezwykle bogate i dobrze zachowane pozostałości organiczne, w postaci ziaren zbóż, pyłków wielu roślin, owoców, słomy, kości i rogu.
W fosie i w obrębie dolnej osady badane były układy stratygraficzne sięgające kilku metrów, dzięki czemu zarejestrowano tam między innymi sekwencję przemian stylistycznych naczyń ceramicznych w trakcie epoki brązu. Dla przykładu w osadzie dolnej wydzielonych zostało osiem faz stratygraficznych, z czego cztery najstarsze wiążą się z początkami epoki brązu, a cztery młodsze z kulturą łużycką. Na podstawie datowań 14C i dendrochronologicznych możliwe było określenie ram chronologii absolutnej dla całego stanowiska, jak i poszczególnych jego części. Wczesnobrązowy etap użytkowania osady był długi, obejmował całą pierwszą połowę II tys. przed Chr. Wykraczał więc poza standardowo przyjmowany dla tej części Europy schyłek wczesnej epoki brązu. Dysponujemy aktualnie 44 określeniami 14C oraz trzema odcinkami „pływających”, czyli nie tworzących ciągłych sekwencji aż do naszych czasów, krzywych dendrochronologicznych, z których jeden – z plecionkowych konstrukcji dolnej osady - został z wydatowany za pomocą 14C (datowanie pierwszego i ostatniego słoja i analiza „wiggle maching”). Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że drzewa na budową tej konstrukcji zostały ścięte w 1888 roku przed Chr. Cała konstrukcja (dwie ściany plecionkowe i jedna złożona z wsuwanych poziomo dran) powstała w ciągu trzech lat. Główne założenie obronne (wał ziemny między dębowymi palisadami) pochodzi z samego przełomu III i II tys. przed Chr. Jest więc starsze od umocnień z dolnej osady. Użytkowanie głównych umocnień trwało długo, co potwierdzają obserwacje regularnych napraw, trwające do ok. 1700 przed Chr. Z kolei datowania z fosy wskazują, iż jej dno przestało być użytkowane (uległo zasypaniu) dopiero w trakcie XVI wieku. Dotychczasowe oznaczenia 14C dla jam z centralnej części osiedla przypadają wyłącznie na XVII i XVI wiek przed Chr., są więc późniejsze od wieku umocnień (ostatnia naprawa na przełomie XVIII i XVII wieku przed Chr.). Jeśli stan ten nie jest wynikiem procesów erozyjnych, czyli że zachowały się tylko najpóźniej wykopane obiekty fazy wczesnobrązowej, to możemy mieć do czynienia z istotną przesłanką do określenia relacji założenia obronnego i osadnictwa na szczycie wzniesienia.
Osada obronna w Bruszczewie jest niepowtarzalnym kompleksem źródeł archeologicznych, przydatnym do wieloaspektowych analiz. Może on posłużyć archeologom jako swoisty reper do wykonania wzorcowej sekwencji przemian kulturowo-chronologicznych dla tej części Niżu Środkowoeuropejskiego w pierwszej połowie II tys. przed Chr. Obiekt ten stwarza też bogate możliwości badań nad charakterem powiązań w tym czasie człowieka ze środowiskiem. Bruszczewo dostarcza również najpełniejszej, w porównaniu z innymi tego typu obiektami, puli informacji do poznania wytwórczości ludności z wczesnej epoki brązu. Można więc prześledzić poziom ówczesnej metalurgii, dziegciarstwa, ciesielstwa, tkactwa (na podstawie kilkuset fragmentów ceramiki z odciskami tekstylnymi) i wiele innych dziedzin.
Wszystkie te badania tworzą odpowiednią bazę do prezentacji modelu dynamiki przemian struktur społecznych (kształtowania się stratyfikacji społecznej) w początkach epoki brązu na Niżu Środkowoeuropejskim. Była to bowiem epoka, w trakcie której w tej części Europy ukształtowała się nowa warstwa społeczna: klasa wyższa (arystokracja).
Dla nas, badaczy Bruszczewa, najbardziej charakterystyczną cechą tego miejsca jest jego nieprzewidywalność. Corocznie rozpoczynamy nasze badania z przekonaniem, że wszystko co najważniejsze już znamy, a naszą wiedzę chcemy uzupełnić jeszcze tylko o kilka szczegółów. Za każdym razem spotykają nas jednak niespodzianki. Nie inaczej było w ostatnim sezonie, kiedy to we wschodniej części osady odkryliśmy... grób z początków epoki brązu: szkieletowy pochówek dorosłego mężczyzn. Dzięki szczególnym warunkom stałego zawilgocenia ziemi zachowała się mata z witek wierzbowych, na której położono zmarłego. I w ten sposób osada obronna w Bruszczewie nie jest już tylko osadą.
"ARCHEOLOGIA ŻYWA" Nr 3-4 (29-30)2004
Please wait...
