WOJEWÓDZTWO MAZOWIECKIE

Siedziba sejmiku: Warszawa, Plac Bankowy 3/5
Urząd Wojewódzki: Warszawa, pl. Bankowy 3/5
Wojewoda: Tomasz Koziński
Urząd Marszałkowski: Warszawa, ul. Bertolta Brechta 3
Marszałek: Adam Struzik
Powierzchnia: 35 579,09 km2
Ludność: 5 079 006 mieszk.

Zabytki Mazowsza, to dziedzictwo kulturowe naszego terenu, to również temat niesłychanie ważny ale i trudny. Mam tutaj na myśli kwestie prawne związane z realizacją zadań w dziedzinie ich ochrony. Wraz z likwidacją Centralnego Urzędu Głównego Konserwatora Zabytków i przekształcenie go w Departament Ministerstwa Kultury, rozpoczęła się kolejna reorganizacja służby ochrony zabytków. Część zadań w tej dziedzinie przypadła jednostkom Samorządu Terytorialnego różnego szczebla.
Wśród instytucji kultury, dla których organizatorem jest Samorząd Województwa Mazowieckiego, jest wiele takich, które mają swoje siedziby w obiektach zabytkowych, pochłaniających wiele środków finansowych na zabezpieczenie substancji zabytkowej i konserwację. Od początków funkcjonowania Samorządu pieniędzy na ochronę zabytków było, niestety, zbyt mało w porównaniu do potrzeb. Mimo to udało się odnowić wiele naszych obiektów, a w niektórych rozpocząć prace konserwatorskie, które będą kontynuowane.
Oprócz środków finansowych przeznaczanych dla instytucji kultury zabezpieczane są w budżecie Samorządu fundusze na konserwację i badanie zabytków, którymi opiekują się stowarzyszenia bądź fundacje. Dzięki temu szereg zabytków na terenie Mazowsza mogło zostać ochronionych od zniszczenia. Zdajemy sobie sprawę, jak nie wystarczająca jest to kwota w stosunku do potrzeb, jakie są na terenie województwa, dlatego też każdy kolejny budżet na kulturę i ochronę zabytków jest zwiększany w miarę możliwości. Staramy się przy tym pamiętać o całej mapie województwa i potrzebach każdego regionu, dlatego też prace konserwatorskie i wykopaliskowe, ze środków samorządu, są realizowane w Jartyporach, Oronnem, Przeradowie oraz Cichowie. O określeniu priorytetów w zakresie konserwacji podstawowej zabytków winien decydować nie tylko stan zachowania, wartość historyczna zabytku, ale również jego rola w edukacji i umacnianiu integracji regionalnej i kulturalnej.
Dzisiaj rzeczą najważniejszą jest ochrona substancji zabytkowych. Należy zadbać o to, aby żaden zabytkowy obiekt na Mazowszu nie został zapomniany. Z zabytkami jest niestety tak, że jeżeli w odpowiednim czasie nie zostaną wykonane badania, ekspertyzy i prace zabezpieczające lub ratownicze za kilka lat może niestety być już za późno.
Samorząd opracowuje również projekt w dziedzinie turystyki, z uwzględnieniem zabytków architektonicznych i archeologicznych zlokalizowanych na terenie województwa i poczynienie w nich odpowiednich inwestycji, które niewątpliwie mogą ożywić te wspaniałe miejsca naszego regionu. Część planu jest już w realizacji. Zabytki materialnej kultury regionu mogą być dobrym instrumentem jego popularyzacji. Przy nowych tendencjach i aspektach rozwoju turystyki są dużym atutem dla regionu i jego infrastruktury.
Chronimy zatem to, co mamy, całe nasze dziedzictwo kultury, kapitał twórczy i materialny. Obowiązek ochrony zabytków spoczywa na nas wszystkich. Należy jednak myśleć o przepisach prawnych, które skuteczniej przyciągałyby prywatnych inwestorów angażujących własne środki w renowacje, badanie czy odbudowę zabytkowych obiektów. Głównie w tych sferach powinien mieć miejsce koncepcyjny i menadżerski aspekt działalności samorządu terytorialnego. Na koniec raz jeszcze dodam, że naszej kulturze wciąż brakuje nowoczesnych regulacji prawnych – adekwatnych do rzeczywistości rynkowej. To w znacznym stopniu ogranicza "mobilność" samorządu jako administratora i mecenasa kultury.
Adam Struzik
Marszałek Województwa Mazowieckiego

OPISY TRAS:

>> WARSZAWA

>> ARCHEOLOGIA W MUZEACH MAZOWSZA

>> TRASA 1

Ossówno - Liw - Grodzisk - Podnieśno - Niewiadoma - Gródek - Włodki - Ostromęczyn-Kolonia - Dzięcioły - Toporów - Krzesk-Królowa Niwa - Zwola - Górzno - Kaleń - Goździk - Kozłów - Majdan

>> TRASA 2

Brwinów - Chlebnia - Jaktorów - Błonie - Puszcza Kampinowska - Strzyżew - Sochaczew - Brochów - Wyszogród - Słupno - Szeligi - Płock - Proboszczowice - Grodnia - Sierpc - Mokrzyk - Orszymowo - Czerwińsk

>> TRASA 3

Zakroczym - Nasielsk - Sońsk - Ciechanów - Stupsk - Bogurzyn - Radzanów - Karniszyn - Szreńsk - Nidzgóra - Sarnowo - Grzebsk - Tańsk-Przedbory - Dzierzgówek - Kęsocha - Kamień - Grudusk

>> TRASA 4

Serock - Pułtusk - Sypniewo - Ostrołęka - Rostki - Wojsze

>> TRASA 5

Czersk - Lewiczyn - Kiełbów Stary - Radom - Iłża - Szydłowiec - Chlewiska - Rzuców - Wistoka - Goździków - Klwów - Brzeski

Najstarsze ślady zamieszkiwania na terenie obecnej, głównie prawobrzeżnej Warszawy i jej okolic, pochodzą z początku oraz środkowej epoki kamienia, kiedy to w dolinie pra-Wisły, pokrytej piaskami tworzącymi wydmy, zakładała swoje obozowiska ludność kultury świderskiej (nazwa kultury utworzona od miejscowości Świdry Wielkie, leżącej na południe od Warszawy). Kolejne epoki – brązu i żelaza – są również udokumentowane znaleziskami archeologicznymi pochodzącymi z obszaru Warszawy – ceramiką, narzędziami, ozdobami. Ludność przybywająca na te tereny zakładała przede wszystkim obozowiska z szałasami, dlatego też najtrwalszym świadectwem jej pobytu tutaj pozostały nekropole, które – niestety – w dużym stopniu uległy zniszczeniu w wyniku urbanizacji.
Również istnienie wczesnośredniowiecznego osadnictwa w obrębie Warszawy potwierdza wiele odkryć, natomiast przeprowadzenie dokładnych badań wykopaliskowych, ze względu na późniejszą, zabytkową i współczesną, zwartą zabudowę miasta z całą jego infrastrukturą, nie jest możliwe. Najwcześniejsze ślady tego osadnictwa z obszaru Warszawy w jej dzisiejszych granicach administracyjnych, pochodzące z VII-VIII w., zostały odkryte na terenie Jazdowa, natomiast najstarszym założeniem obronnym, wzniesionym na miejscu osady otwartej, był gród na terenie dzisiejszej dzielnicy Bródno. Zbudowany w X w. upadł już w wieku XI, natomiast osada przygrodowa funkcjonowała znacznie dłużej. Na południowy-zachód od tego grodziska zostały także odkryte relikty kolejnej, wczesnośredniowiecznej osady z XI-XII w.
Na przełomie XIII/XIV w. w południowo-wschodniej części obecnego Zamku Królewskiego zostaje wzniesiony gród, od południa broniony parowem i płynącym tu strumieniem Kamionka, od północy strumieniami spływającymi do Wisły, od wschodu stromą skarpą wiślaną a od strony miasta wydzielony drewniano-ziemnymi wałami i fosą. Natomiast na północ od grodu powstał zespół miejski – Warszowa, który prawa miejskie uzyskał w 1300 r. W połowie XIV w. gród stał się siedzibą książąt mazowieckich, i od tego czasu rozpoczęła się przebudowa drewniano-ziemnego założenia w murowany, ceglany zamek. W XVI w. przebudowany na królewską rezydencję renesansową, rozbudowany w dobie baroku, zamek został kompletnie zniszczony w czasie wojny i zrekonstruowany w latach 70-tych XX w.

Bródno

Wspomniany wcześniej gród w Jazdowie, wielokrotnie niszczony i odbudowywany, w XIII w. pełnił funkcję siedziby władz regionu. Po spaleniu go w czasie najazdu litewskiego częściowo odbudowany stał się letnią rezydencją książąt mazowieckich, którzy dwór przenieśli do osady Warszowa. W XVII w. w miejscu drewnianego dworu został wzniesiony królewski pałac.
Na peryferiach obecnej Warszawy funkcjonowały także osady w Służewiu, Powsinie, Milanowie (Wilanowie), Targowie (Targówku), które przez długi czas stanowiły zaplecze rolnicze, surowcowe i przemysłowe. W XIV-XV w. Warszawa stała się znaczącym miastem oraz rezydencją książąt mazowieckich. Jej rozwój doprowadził do wydania przez księcia Janusza przywileju lokacyjnego dla Nowej Warszawy (Nowe Miasto). W miarę wzrostu liczby mieszkańców Warszawy i jej okolic, rozwoju gospodarczego i przestrzennego, osady łączyły się z miastem tworząc jeden zwarty organizm, pełniący od XVII wieku do dzisiaj funkcję stolicy Polski.

>>>POWRÓT

:: 1 :: Ciechanów
Muzeum Szlachty Mazowieckiej
ul. Warszawska 61
Ekspozycja stała Okruchy ziemi naszej prezentuje zabytki archeologiczne z wykopalisk prowadzonych na terenie Ciechanowa i okolic. W oddziale muzeum – na Zamku Książąt Mazowieckich – eksponowane są przykłady broni z XV/XVII w.

:: 2 :: Iłża
Muzeum Regionalne
ul. Błazińska 1
Mieści się w XV-wiecznym zespole kościelno-szpitalnym, częściowo przebudowanym w XVIII w. Zbiory archeologiczne pochodzą z wykopalisk prowadzonych zarówno na terenie średniowiecznego miasta, jak i jego okolic.

:: 3 :: Mława
Muzeum Ziemi Zawkrzańskiej
ul. 3 Maja 3
Pradzieje Ziemi Zawkrzańskiej – m.in. zespoły grobowe z wyposażeniem, biżuteria z brązu i żelaza, bogata kolekcja numizmatyczna.

:: 4 :: Nowe Miasto nad Pilicą
Muzeum Regionalne
pl. O. H. Koźmińskiego 7 a
Zbiory archeologiczne od okresu neolitu do średniowiecza, bogata kolekcja numizmatyczna.

:: 5 :: Ostrołęka
Muzeum Kultury Kurpiowskiej
pl. Gen. J. Bema 8
Stała ekspozycja ukazująca historię miasta od okresu przedlokacyjnego po dwudziestolecie międzywojenne.

:: 6 :: Otwock
Muzeum Ziemi Otwockiej
ul. Narutowicza 2
Ekspozycja utworzona z zabytków pochodzących z wykopalisk, głównie z okolic rzeki Świder.

:: 7 :: Płock
Muzeum Mazowieckie w Płocku
ul. Tumska 2
Dział Archeologiczny
ul. Kazimierza Wielkiego 11 b
Najstarsze muzeum publiczne w Polsce powołane decyzją władz państwowych Królestwa Polskiego, które działalność swoją rozpoczęło od odkrycia grobowców Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego w Katedrze Płockiej. Dział archeologiczny, dokumentujący pradzieje Płocka i północnego Mazowsza, utworzony w połowie XX w., mieści się w adaptowanym na ten cel XVIII-wiecznym spichlerzu.

:: 8 :: Pruszków
Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego
pl. Jana Pawła II 2
Muzeum mieści się w XIX-wiecznej oficynie pałacu Potulickich. Powołane zostało w 1957 r. w związku z odkryciem na Mazowszu centrum metalurgii żelaza z okresu wpływów rzymskich. Zabytki pozyskane w trakcie badań archeologicznych na tym terenie, prezentowane są w kontekście obrazów z życia codziennego mieszkańców osad hutniczych. Stanowisko na peryferiach Brwinowa jest udostępniane w sezonie badań do zwiedzania, a po ich zakończeniu nad tym piecowiskiem planuje się wzniesienie pawilonu z ekspozycją dokumentującą proces wytopu żelaza.

:: 9 :: Przasnysz
Muzeum Historyczne
Rynek 1
Na parterze zabytkowego ratusza ekspozycja znalezisk archeologicznych z terenu miasta i okolic od neolitu po średniowiecze.

:: 10 :: Pułtusk
Muzeum Regionalne
Rynek 1
Siedzibą muzeum jest XV-wieczna wieża ratuszowa, natomiast najcenniejszą kolekcją Muzeum są zabytki pochodzące z wykopalisk prowadzonych na zamkowym wzgórzu oraz zbiory dokumentujące historię funkcjonowania miasta od czasów średniowiecznych.

:: 11 :: Radom
Muzeum im. J. Malczewskiego
Rynek 11
Powstało na pocz. XX w., natomiast Dział Archeologii, gromadzący zabytki oraz prowadzący badania archeologiczne, utworzony został w 1964 r., wraz z nadaniem placówce statusu muzeum regionalnego. Zbiory tworzą znaleziska archeologiczne od starszej epoki kamienia do średniowiecza, pochodzące z obszaru dawnego woj. radomskiego. Obecną siedzibę w XVIII-wiecznym zespole popijarskim Muzeum otrzymało w latach 70-tych.

:: 12 :: Siedlce
Muzeum Regionalne
ul. Piłsudskiego 1
Pierwotnie Muzeum Ziemi Podlaskiej mieściło się w XVIII-wiecznym Ratuszu. Stała ekspozycja archeologiczna prezentuje najwcześniejsze ślady osadnictwa na tym terenie – od epoki kamienia po średniowiecze.

:: 13 :: Sochaczew
Muzeum Ziemi Sochaczewskiej
pl. Kościuszki 2
Eksponaty z pierwszej wystawy pokazanej w 1973 r. w zabytkowym ratuszu, obecnej siedzibie Muzeum, dały początek zbiorom dokumentującym historię regionu od jego pradziejów po czasy nowożytne.

:: 14 :: Zwoleń
Muzeum Regionalne
ul. Puławska 2
Zbiory z dziedziny kultury materialnej regionu oraz znaleziska archeologiczne z okresu środkowego paleolitu – kości zwierząt, narzędzia krzemienne – pochodzące z wykopalisk archeologicznych prowadzonych na terenie miasta.
 

>>>POWRÓT

1. Ossówno
Z Warszawy na wschód do Mińska Mazowieckiego, stąd na północny-wschód przez Jakubów, Wiśniew, Kamionkę. W widłach rzeki Ossownicy i wpadającej do niej strugi, na skarpie oddzielonej od lądu fosą pozostałości średniowiecznego dworu obronnego spalonego w XVIII w.

2. Liw
Z Ossówna na wschód przez Wierzbno do Karczewca, stąd w stroną Węgrowa. Na miejscu wczesnośredniowiecznego grodu strzegącego przeprawy w zakolu rzeki Liwiec, w XIV i XV w. został wzniesiony obronny, murowany, warowny zamek, siedziba książąt mazowieckich, potem starostwa. Wielokrotnie niszczony, odbudowywany i przebudowywany, po najeździe szwedzkim popadł w ruinę. Po wojnie relikty zamku zostały zabezpieczone, odbudowano wieżę (obecnie Muzeum - Zbrojownia) i XVIII-wieczny dworek (siedzibę muzeum).

3. Grodzisk (pow. Węgrów)
Dalej w kierunku Węgrowa, na pierwszym skrzyżowaniu w prawo, przez Jarnice, przed Pierzchałami na zachód. Przy zabudowaniach wsi, na cyplu wysokiego brzegu rzeki Liwiec, grodzisko z XI w. z przylegającym do niego podgrodziem, z wałami i fosą od strony wschodniej.
 

4. Podnieśno
Z Grodziska na południe do wsi Wyszków, stąd na południowy-wschód, przez Mokobody, Osiny Dolne. Na zachód od wsi, przy drodze do Korabiów, pośród podmokłych łąk, przy wschodnim brzegu rzeki (bn., dopływ Liwca), wczesnośredniowieczne grodzisko z zachowanym częściowo wałem obronnym.

5. Niewiadoma
Z Podnieśna do Sokołowa Podlaskiego, stąd na północny-wschód, w kierunku Niecieczy Włościańskiej. Przy drodze Niewiadoma-Grodzisk, na wschodnim brzegu rzeki Cetynia, grodzisko z X-XII w. zwane Wałami, otoczone podwójnymi, wysokimi wałami i dwoma szerokimi fosami.

6. Gródek
Powrót do Niecieczy Włościańskiej, stąd na wschód przez Jabłonną Lacką. Na wysokim lewym brzegu Bugu, na tzw. Łysej Górze, otaczające wieś od północy i wschodu wały ziemne oraz prostopadła do rzeki fosa – ślady istniejącego tu w XII w. grodu. Na południe od wsi relikty XV-wiecznego zamku.

7. Włodki
Powrót do Sokołowa Podlaskiego, stąd na południowy-wschód przez Bachorzę, Remieszów Duży, Zawady. Na południowy-wschód od wsi duże założenie grodowe z XI-XII w., zniszczone w części południowej, a w części północnej porośnięte lasem.

8. Ostromęczyn-Kolonia
Z Włodek na południe, do szosy z Sokołowa Podlaskiego, stąd w kierunku Łosic, przez Smuniew, Przesmyki, z Lipin w lewo, przez Niemojki, Czuchów. Po lewej stronie szosy z Łosic do Siemiatycz, nad rzeką (b.n.) grodzisko z XI-XII w. otoczone podwójnym wałem obronnym i nawodnioną fosą. Na grodzisku ruiny nowożytnego dworu.
 

9. Dzięcioły
Z Ostromęczyna na południe w kierunku Łosic, w Woźnikach drogą w prawo. W dolinie rzeki Toczna, przy ujściu strumienia, na wschód od wsi, dobrze zachowane grodzisko z XII w. z przylegającym do niego podgrodziem, w znacznej części porośnięte lasem.
 

10. Toporów
Dalej w kierunku Łosic, stąd na południowy-wschód do Chotycz. W podworskim parku dawnego majątku Chmiele do którego prowadzi grobla pomiędzy stawami, zarysy wałów i fosy otaczających istniejący tu od średniowiecza dwór obronny. Ruiny są pozostałością wzniesionego w tym miejscu w XVIII w. murowanego dworu Ossolińskich.

11. Krzesk-Królowa Niwa
Powrót do szosy w kierunku Łosic, stąd na południe, przez Wyczółki, Hadynów, Olszankę, Próchenki. Na zachód od wsi, przecięte szosą Siedlce-Międzyrzec Podlaski, wczesnośredniowieczne założenie grodowe, z dwoma koncentrycznymi wałami przedzielonymi fosą, oraz okalającą je fosą zewnętrzną.

12. Zwola
Z Krzeska do Siedlec, stąd na południowy-zachód do Stoczka Łukowskiego, i dalej na południe. Na wschód od wsi, przy drodze Stoczek Łukowski-Miastków Kościelny, na brzegu strumienia wpadającego do Wilgi, grodzisko z XI w. tzw. Podgórze z przylegającym do niego podgrodziem i śladami otaczającej go fosy oraz reliktami XVI-wiecznego zamku wzniesionego na jego terenie.

13. Górzno
Ze Zwoli przez Miastków Kościelny, Glinki, Brzegi, Łąki. Na południowy-zachód od wsi, między dawnym dworem a cegielnią, na prawym brzegu Czarnej Okszy, wczesnośredniowieczne grodzisko otoczone podwójnym wałem obronnym, przedzielonym nawodnioną fosą. Od grodu do przeprawy na rzece prowadzi kamienno-ziemna grobla.

14. Kaleń
Z Górzna na zachód i szosą z Garwolina do Ryk, w Gończycach w prawo, przez Sokół. Na północnym krańcu wsi Kaleń II, pośród łąk średniowieczne grodzisko otoczone wysokim wałem i szeroką fosą, ze śladami grobli i wejściem od południa.

15. Goździk
Z Górzna na północ, przez Chęciny, Zagórze, Przykorę. Na północ od wsi, na krawędzi doliny Wilgi, cmentarzysko z III-IV w. Przebadane archeologicznie trzy kamienno-ziemne kurhany wzniesione zostały na kamiennych kręgach otaczających jamę grobową.

16. Kozłów
Z Goździka przez Unin, Głosków, Choiny, Parysów. Na południowy-wschód od wsi przy szosie, naprzeciwko dawnego parku dworskiego, porośnięty drzewami, średniowieczny, stożkowaty gródek otoczony szeroką fosą.

17. Majdan
Z Kozłowa na północ w kierunku Siennicy, w Woli Dłużewskiej (rezerwat Wólczańska Góra) zjazd w lewo przez Dłużewo. Przy polnej drodze z Majdanu do Radachowa, w pobliżu kapliczki, na wzniesieniu wśród podmokłych łąk pozostałości wałów wczesnośredniowiecznego grodu, przekształcone w XVII. w przez Szwedów w warowny obóz. Na tym terenie odkryto resztki fundamentów średniowiecznego zamku.
 

>>>POWRÓT

1. Brwinów

Z Warszawy na południowy-zachód, przez Pruszków w kierunku Grodziska Mazowieckiego. Przed Milanówkiem w prawo do Brwinowa, za skrzyżowaniem (za tunelem) z torami kolejowymi w lewo. Na północny-zachód, na peryferiach miasta stanowisko, na którym prowadzone są badania nad jednym z największych polskich ośrodków metalurgicznych z okresu wpływów rzymskich (przełom i początek naszej ery). Dymarki ze stanowiska w Brwinowie należą do całego kompleksu hutniczo-kowalskiego, przebadanego archeologicznie, rozciągającego się na terenie zachodniego Mazowsza.

2. Chlebnia
Powrót do szosy do Grodziska Mazowieckiego, na skrzyżowaniu w prawo. Na północ od stacji kolejowej Grodzisk Mazowiecki, na brzegu rzeki Mrocza, stożkowaty gród z XII - XIV w. z przylegającym do niego podgrodziem otoczonym wałem oraz z fosą okalającą całe założenie.

3. Jaktorów
Z Grodziska Mazowieckiego w kierunku Żyrardowa. Na północ od stacji kolejowej, na łąkach, przy polnej drodze do Izdebna, kurhany z III-IV w. Cmentarzysko składa się z dwu kolistych nasypów, pod którymi odkryto kręgi kamienne.

4. Błonie
Powrót do Grodziska, stąd na północ. Na wschód od Błonia i na północ od szosy Warszawa-Poznań, na wschodniej krawędzi doliny rzeki Utrata, stożkowaty gród zwany Łysą Górą, z podgrodziem od strony północnej, całość otoczona wałem. Gród w XIII i XIV w. był siedzibą kasztelanii.
 

5. Puszcza Kampinoska

Z Błonia na północ do Leszna i na zachód do Kampinosu. W leśnictwie Grabina, na terenie rezerwatu Zamczysko, pośród bagien, na wydmie porośniętej lasem, na północny-wschód od Kampinosu, na prawo od drogi Józefów-Górki, stożkowate grodzisko z XII w. otoczone wysokimi, podwójnymi wałami i podwójną fosą.

6. Strzyżew
Z Kampinosu na zachód, przez Komorów, Łazy. Na południe od drogi do Żelazowej Woli, na krawędzi tarasu rzeki Utrata, dobrze zachowany kurhan o kolistej podstawie, datowany na okres wpływów rzymskich

7. Sochaczew
Ze Strzyżewa na południowy-zachód. Na skarpie wschodniego brzegu Bzury, w miejscu wczesnośredniowiecznego grodu, na południe od miasta lokacyjnego, ruiny zamku książąt mazowieckich. Budowla, pierwotnie drewniana, za czasów księcia mazowieckiego, Siemowita III w XIV w. otoczona murem obronnym, formę późnośredniowiecznej, murowanej warowni uzyskała w XVI w. Przebudowana na renesansową rezydencję uległa zniszczeniu w wyniku osunięcia się skarpy.

8. Brochów
Z Sochaczewa na północ, przez Chodaków, Konary. Wieś założona w XI w. przez książąt mazowieckich. W XII w. wzniesiono drewniany kościół, na miejscu którego na pocz. XIV w. wybudowano murowaną świątynię. Obecną formę, w stylu tzw. gotyku mazowieckiego, obiekt uzyskał w połowie XVI w.

9. Wyszogród
Z Brochowa na północ, przez Tułowice, do szosy z Nowego Dworu Mazowieckiego, stąd w lewo w kierunku Wyszogrodu. W obrębie miasta, na zachód od mostu, na wysokiej krawędzi doliny Wisły, wczesnośredniowieczne, stożkowate grodzisko zwane Górą Zamkową. Na jego miejscu w średniowieczu wzniesiono zamek.
Natomiast na zachód od centrum miasta, przy granicy z wsią Drwały, na cyplu na krawędzi wysokiego brzegu Wisły, grodzisko z VII-XI w. otoczone wysokim wałem (zniszczonym od strony rzeki).

10. Słupno
Z Wyszogrodu na północny-zachód, w kierunku Płocka. Na zachód od wsi, po lewej stronie szosy, na północnej krawędzi doliny rzeki Słupianka, relikty wczesnośredniowiecznego grodziska.

11. Szeligi
Tuż za Słupnem, na północ od szosy do Płocka, po prawej stronie drogi do Cekanowa, na wschodnim brzegu zakola rzeki Słupianki, rekonstrukcja odkrytej tu osady z najstarszymi we wczesnym średniowieczu na ziemiach polskich umocnieniami obronnymi z VII-VIII w.

12. Płock
Dalej w kierunku północno-zachodnim. Na obszarze Wzgórza Tumskiego, na wysokim, urwistym brzegu Wisły, wczesnośredniowieczny gród z odkrytymi na jego terenie reliktami fundamentów dwóch kościołów z XI w. Na przylegającym do grodu podgrodziu w XI w wzniesiono katedrę, w podziemiach której pochowano Władysława Hermana i Bolesława Krzywoustego. Całe założenie otaczał wał obronny, którego fragment został zrekonstruowany.

13. Proboszczowice
Z Płocka na północ, przez Nową i Starą Białą, na skrzyżowaniu w Kamionce w prawo. W południowej części wsi, na brzegu strugi Wierzbnicy, bardzo dobrze zachowane grodzisko zwane Kosmatą Górą lub Szwedzkimi Okopami. Założenie z VI-VIII w. ostateczny kształt uzyskało w XI w., kiedy otoczono je wysokimi wałami i fosą.
 

14. Grodnia
Z Proboszczowic na północny-zachód, za Kolczynem w lewo w kierunku Bendożyna. Na lewym brzegu Skrwy, na krańcu cypla w widłach ujścia do Skrwy strumienia, na południe od budynków dawnego PGR Cieślin, grodzisko z XII-XIII w., oddzielone od lądu wysokim wałem.

15. Sierpc
Z Grodni przez Bożewo w kierunku Sierpca. Na północny-zachód od miasta, na przeciw kościoła parafialnego, między rowem odpływowym – dawną fosą okalającą zamek– do rzeki Sierpnicy a bagniskiem, relikty murów średniowiecznego zamku porośnięte kępą drzew.

16. Mokrzyk
Z Sierpca na południe do Bielska, stąd w kierunku Drobina. Po prawej stronie szosy, na wschód od wsi Zakrzewo, na niewielkim wzniesieniu wśród podmokłych łąk, w dolinie rzeki Sierpnica, wczesnośredniowieczne grodzisko.

17. Orszymowo
Powrót do Bielska, stąd na wschód, przez Zagrobę, Sędek, Staroźreby, i na południowy-wschód przez Blichowo, Bodzanów do Małej Wsi i w kierunku Wilkanowa. Po lewej stronie drogi do Orszymowa, na północ od kościoła, w zakolu rzeki (b.n.) XIII-wieczne grodzisko otoczone fosą.

18. Czerwińsk
Z Orszymowa na południe do Wyszogrodu, stąd w kierunku Zakroczymia, za Wolą w prawo. Na wysokiej skarpie brzegu wiślanego opactwo wzniesione na pocz. XII w. w stylu romańskiej bazyliki, przebudowane na styl gotycki (zachowane, romańskie prezbiterium) na pocz. XIV w., które jest największą budowlą w Polsce wzniesioną w całości z granitu polnego. Przebudowa z pocz. XIX w. i XX-wieczna zatarła dawny wygląd świątyni. Obok klasztoru, w granicach dzisiejszego miasta, istniała osada targowa.
 

>>>POWRÓT

1. Zakroczym
Z Warszawy na północny-zachód, za Nowym Dworem na skrzyżowaniu w lewo. Na wysokim brzegu Wisły, na krańcu cypla, we wschodniej części miasta, XI-wieczne grodzisko z podgrodziem zwane Czubajka.

2. Nasielsk
Powrót w kierunku Nowego Dworu Mazowieckiego, na skrzyżowaniu na północ. Na południowy-wschód od Nasielska, na podmokłych łąkach doliny rzeczki Nasielna, stożkowate grodzisko z XII-XIII w. zwane Kopcem, z wałem na krawędzi szczytowej i wałem okolnym u podstawy. Od północy, na łąkach ślady grobli dojazdowej.

3. Sońsk
Z Nasielska na północ, przez Braninek, Chmielowo, Kościesze, i dalej na północ, wzdłuż torów kolejowych. Na lewo od szosy do Ciechanowa, na krawędzi tarasu brzegu rzeki Sona, grodzisko z XI-XII w. z dobrze zachowanym, wysokim wałem obronnym.

4. Ciechanów
Z Sońska na północ. Tuż przed miastem, na nizinnym, prawym brzegu rzeki Łydynia, ruiny warowni książąt mazowieckich, wzniesionej na pocz. XV w. Odbudowany i rozbudowany po pożarze w XV/XVI w., ponownie zniszczony przez Szwedów a następnie zdewastowany w XVIII w. przez Prusaków, po upadku Rzeczpospolitej, nie powrócił już do dawnej świetności jednej z największych warowni średniowiecznego Mazowsza.

Natomiast Farska Góra w pobliżu gotyckiego kościoła farnego w centrum Ciechanowa to relikty VII-wiecznego grodu.

5. Stupsk
Z Ciechanowa na północ, w kierunku Mławy, w Stupsku w prawo drogą w kierunku Dąbek. Na lewo od drogi, na południowy-zachód od kościoła, na wzniesieniu wśród podmokłych łąk, wczesnośredniowieczne, stożkowate grodzisko z ziemno-kamiennym wałem oraz śladami wejścia od strony południowo-zachodniej.

6. Bogurzyn
Dalej przez Dąbki do szosy w kierunku Mławy, na skrzyżowaniu zjazd w lewo przez Kosiny Kapiczne. Po lewej stronie drogi Bogurzyn-Zawada, na wzniesieniu w dolinie rzeki Mławka relikty wczesnośredniowiecznego grodziska.

7. Radzanów
Z Bogurzyna na południe, przez Liberadz, Wróblewo. Na północny-zachód od miasta, w zakolu Wkry zarysy wałów wczesnośredniowiecznego grodziska, na terenie którego w XIII w. wymurowano zamek, zniszczony przez Szwedów.

8. Karniszyn
Z Radzanowa na zachód, przez Gołuszyn, Bieżuń. Na północ od Bieżunia fragmenty wałów grodziska z XII w. oraz pozostałości fundamentów wzniesionego tu zamku obronnego zniszczonego przez krzyżaków w XV w,. odbudowanego i ostatecznie zniszczonego podczas najazdu szwedzkiego.

9. Szreńsk
Z Karniszyna na wschód, przez Trzaski. Na wschód od miasta, w kępie drzew na podmokłych łąkach relikty fosy otaczającej XI-wieczny, drewniano-ziemny gród. W miejsce grodu w XVI w. został wzniesiony murowany, obronny zamek, zniszczony w XVIII w. przez konfederatów barskich. Widoczne w kępie drzew ruiny spalonego, klasycystycznego dworu, przebudowanego w XIX w. z części zachowanego zamku.

10. Nidzgóra
Ze Szreńska w kierunku północno-zachodnim na Żuromin, Na skraju doliny rzeki Miłotka, na południowy-zachód od wsi, i na pólnoc od wsi Miłotki, stożkowate grodzisko ze stromym zboczem, datowane na VI-VII w., nazwane Okopem. Zrekonstruowane jest miejscem, gdzie odbywają się festyny.

11. Sarnowo
Z Nidzgóry na północ, przez Kuczbork-Osadę, Chojnowo. W rozwidleniu dróg na wschód od wsi, na lewym brzegu rzeki Przylepnica nasyp ziemny porośnięty drzewami – pozostałości po średniowiecznym zamku z przylegającym do niego podgrodziem.

12. Grzebsk
Z Sarnowa na wschód, przez Kęczewo do Mławy, stąd w kierunku Nidzicy, zjazd w prawo na Kuklin, dalej przez Załęże. Przy północnej stronie zabudowań PGR, na zachód od rzeki Orzyc, porośnięte drzewami, wczesnośredniowieczne, stożkowate grodzisko o stromych zboczach, otoczone wałami.

13. Tańsk-Przedbory
Z Grzebska na południe, przez Chmielewo. Na prawym brzegu rzeki Orzyc, na północny-zachód od wsi, stożkowate, dobrze zchowane grodzisko o stromych zboczach, datowane na XI-XII w.
Na południe od grodziska, na wzniesieniu o nazwie Żale przygrodowe cmentarzysko.

14. Dzierzgówek
Na południowy-wschód od Tańska. Na południe od zabudowań wsi i na wschód od drogi do Dzierzgowa cmentarzysko składające się z trzech kurhanów. Kopce zostały usypane przez ludność kultury bałtyjskiej w okresie halsztackim lub wczesno-lateńskim (500 -300 r. p.n.e.).
Kolejny, podobny kurhan z tego czasu jest zlokalizowany na wschód od cmentarzyska, a w pobliżu, na wzniesieniu kurhan z tego okresu, u podstawy otoczony wieńcem z wielkich głazów.

15. Kęsocha
Dalej na południowy-wschód drogą w kierunku Szumska. W lesie, od zachodniej strony wsi późnoneolityczny kurhan związany z kulturą ceramiki sznurowej, datowany na 2000 lat p.n.e. Natomiast na polach, na północ od wsi, przy drodze do Łączyna Starego, kurhan kultury bałtyjskiej, datowany na wczesną epokę żelaza (500 - 300 r. p.n.e.).

16. Kamień
Z Kęsochy na południowy-wschód, do szosy Dzierzgowo-Rzęgowo. Na polach po prawej stronie szosy, pomiędzy ciekiem wodnym a rzeką Tamka, cmentarzysko z kilkunastoma kurhanami z wczesnej epoki żelaza.
 

17. Grudusk
Z Kamienia na południe, przez Rzęgowo, Rąbierz. W obrębie miasteczka, przy drodze obok zabudowań byłego PGR, na krawędzi doliny Strumienia, stożkowate, wczesnośredniowieczne grodzisko zwane Zieloną Górą.
 

>>>POWRÓT

1. Serock
Z Warszawy przez Legionowo, w kierunku Pułtuska. Na prawym, wysokim brzegu Narwi, przy jej ujściu do Bugu, wydzielone od południa i północy głębokimi jarami, wzgórze zwane Barbarka – w XI-XII w. było tu grodzisko otoczone wałem a w XVI w. cmentarz z kaplicą p.w. św. Barbary. O historii tego miejsca świadczy jedynie ukształtowanie terenu oraz obelisk informujący, iż (jeszcze niedawno) było tu grodzisko.

2. Pułtusk
Z Serocka na północ. Wzgórze na prawym brzegu Narwi, w południowej części miasta, od XII w. stanowiło własność biskupów płockich, którzy w XII w. wznieśli tu gród, sukcesywnie przekształcany z zabudowy drewnianej w murowany zamek. W XV w. w miejscu okolnych wałów powstały mury obronne otoczone nawodnioną fosą z arkadowym mostem, do których przylegała zabudowa podgrodzia. W XVI w. gotycka warownia została przekształcona w renesansową rezydencję, zniszczoną najazdem szwedzkim. W XVIII w. zamek częściowo odbudowany, spalony w czasie II wojny został zrekonstruowany, wraz z mostem, pod koniec XX w.

3. Sypniewo
Z Pułtuska przez Maków Mazowiecki w kierunku Ostrołęki, we wsi Młynarze zjazd w lewo przez Sławkowo. Po lewej stronie drogi do Sypniewa, w dolinie rzeki Roż, na jej lewym brzegu, na wzniesieniu, grodzisko z IX-XII w. zwane Okopem, Szwedzkim Rogalem lub Grodem, otoczone wałami i czytelną miejscami fosą.
 

4. Ostrołęka
Z Sypniewa na północny-wschód, w Nowej Wsi na wschód. Na zachodnich peryferiach miasta, na wysokim brzegu rzeki Narwi, w okolicy ujścia do niej rzeki Omulew, wczesnośredniowieczne, stożkowate grodzisko otoczone fosą.

5. Rostki
Z Ostrołęki przez Kaczyn-Wypychy, Zamość, Troszyn. Na wschód od wsi, w lasku zwanym Grobki, nad strugą , cmentarzysko z II-III w. (przebadane archeologicznie) składające się z kilkudziesięciu kamiennych kręgów. Ciałopalne groby znajdowały się w środku kręgów, pod warstwą kamiennego bruku.

6. Wojsze
Powrót do Troszyna, stąd na południe drogą lokalną przez Stare i Młode Janki. Na północny-wschód od wsi kurhan z okresu wpływów rzymskich. Na szczycie kopca stoi współczesna kapliczka.

>>>POWRÓT

1. Czersk

Z Warszawy na południe, przez Górę Kalwarię, za miastem w prawo. Na wysokiej, nadwiślanej skarpie, w miejscu wczesnośredniowiecznego, drewniano-ziemnego grodu ruiny gotyckiego zamku, wzniesionego w XIV w. przez księcia mazowieckiego, Janusza I Starszego. Rozbudowany w XVI w. był siedzibą starostwa. Zniszczony przez Szwedów popadał w ruinę.

2. Lewiczyn
Powrót do Góry Kalwarii, stąd na południowy-zachód, w kierunku Grójca, i na południe w kierunku Radomia. Na północny-zachód od kościoła, na krawędzi doliny rzeczki Kraska, stożkowate grodzisko z XI-XII w. otoczone wałem na szczycie oraz wałem zewnętrznym i fosą u podnóża.

3. Kiełbów Stary
Powrót do szosy w kierunku Radomia, za Białobrzegami, we wsi Stary Gózd zjazd w prawo. Na zachód od wsi, na podmokłych łąkach, średniowieczny, stożkowaty gródek rycerski o stromych zboczach, otoczony szeroką i głęboką fosą.

4. Radom
Dalej na południe. W starszej części miasta, wśród łąk nad rzeczką Mleczną, grodzisko z IX-XII w. zwane Piotrówka. We wschodniej części założenia relikty wału obronnego otaczającego grodzisko, a od strony północno-zachodniej i południowo-wschodniej pozostałości fosy. Od zachodu do brzegu rzeki rozciąga się podgrodzie.

W XIV w. na wschód od grodu zostało założone nowe miasto otoczone murami obronnymi i wzniesiony gotycki zamek, którego pozostałością jest obecna plebania.
 

5. Iłża
Z Radomia na południe, przez Skaryszew. Na wzgórzu, we wschodniej części miasta, ruiny zamku biskupów krakowskich, wzniesionego w XIV wieku na terenie zamieszkałym od wczesnego średniowiecza. Rozbudowywany i odbudowywany po wielu pożarach od XIX w. popadał w ruinę.
Natomiast na sąsiednim wzgórzu na skraju miasta, przy drodze do Chwałowic, w pobliżu starego cmentarza relikty wczesnośredniowiecznego grodziska, zwane Kopcem Tatarskim – pierwotna lokacja Iłży.
Obok grodziska odkryto neolityczne cmentarzysko.

6. Szydłowiec
Z Iłży na północny-zachód, przez Pakosław, Osiny, Mirów. Na zachód od miasta, na wyspie wśród rozlewisk rzeki Korzeniówki, we wczesnośredniowiecznej osadzie wzniesiono drewniany dwór, który w XIV w. został przez Odrowążów przebudowany w gotycką warownię otoczoną murem obronnym (relikty tych murów zachowane w północnym skrzydle zamku). Przekształcony w XVI w. w renesansową rezydencję w XIX w. popadł w ruinę, został odbudowany w poł. XX w.

7. Chlewiska
Z Szydłowca przez Pawłów w kierunku Przysuchy. W XII w. na sztucznie usypanym wzgórzu wzniesiono dwór obronny, przebudowany w zamek rycerski w XV w. Jego pozostałością jest zachodnia część rozbudowanego w XVII w obecnego pałacu.

8. Rzuców
Z Chlewisk na północ. We wsi, nad strumieniem wpadającym do Jabłonicy, grodzisko z XI-XII w. otoczone wałem zbudowanym z ziemi i kamieni.
 

9. Wistka
Z Rzucowa w kierunku Przysuchy, w Borkowicach na Skrzynno, stąd przez Zagórze. Na granicy z wsią Krajów, wśród podmokłych łąk, przy drodze do Osin, średniowieczne, stożkowate grodzisko zwane Szwedzkim Okopem, otoczone na krawędzi szczytowej wałem, a u podstawy nawodnioną fosą, z widocznym wejściem od strony wschodniej.

10. Goździków
Z Wistki do Przysuchy, stąd na zachód, w kierunku Opoczna. Na północ od szosy, za wsią, na południowy-wschód od mostku na rzece, pozostałości zniszczonego, wczesnośredniowiecznego grodziska.

11. Klwów
Powrót do Przysuchy, stąd na północ przez Gliniec, Sady. W dolinie strumienia pozostałości zniszczonego w 60% pracami melioracyjnymi XIII-wiecznego grodziska, oraz wzniesionego na jego miejscu na przełomie XV/XVI w. dworu obronnego.

12. Brzeski
Z Klwowa na północny-wschód do Głuszyna, na skrzyżowaniu w lewo. W dolnym biegu rzeki Drzewiczki, na najwyższej z wydm zwanej Piekielną Górką, kurhan w miejscu ciełopalnego cmentarzyska przy osadzie z epoki żelaza.
 

>>>POWRÓT

Copyright by EM-Press                                                                                                                                           Projekt: STUDIO.mm